در انتاریو حضانت فرزند با کیست؟ سن حضانت و ولایت پدر از نگاه قانون انتاریو

در انتاریو حضانت فرزند به سن او یا به پدر یا مادر بودن بستگی ندارد. پدر و مادر از ابتدا حق برابر دارند و اگر به توافق نرسند، دادگاه فقط بر پایه‌ی منافع عالیه‌ی کودک تصمیم می‌گیرد. قانون انتاریو قاعده‌ای به نام ولایت پدر ندارد.

این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. اگر درباره‌ی آثار جدایی در ایران پرسشی دارید، با وکیلی در ایران مشورت کنید.

شاید شنیده باشید که حضانت فرزند بر اساس سن او میان پدر و مادر تقسیم می‌شود، یا این که پدر به‌طور خودکار ولی فرزند است و حرف آخر را می‌زند. اگر شما هم با چنین قواعدی آشنا هستید، بدانید که قانون انتاریو هیچ‌یک از آن‌ها را ندارد. صفحه‌ی تصمیم‌گیری والدین در انتاریو موضوع را به‌طور کلی توضیح می‌دهد؛ این صفحه به همان پرسش نخست خانواده‌های ایرانی می‌پردازد.

در انتاریو به جای «حضانت» از چه واژه‌هایی استفاده می‌شود؟

از ۱ مارس ۲۰۲۱، قانون اصلاح حقوق کودکان انتاریو (Children's Law Reform Act) واژه‌ی «حضانت» را کنار گذاشته است و قانون طلاق کانادا (Divorce Act) هم تعریف «حضانت» را حذف کرده است. به جای آن، دو مفهوم جدا وجود دارد. مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) یعنی مسئولیت گرفتن تصمیم‌های مهم درباره‌ی سلامت، آموزش، فرهنگ، زبان، دین و معنویت، و فعالیت‌های فوق‌برنامه‌ی مهم فرزند. زمان والدین (parenting time) یعنی زمانی که فرزند تحت مراقبت هر یک از والدین است (ماده‌ی ۱۸(۱) قانون اصلاح حقوق کودکان). هر جا در قوانین و آیین‌نامه‌های دیگر از «حضانت» فرزند سخن رفته باشد، جز در مواردی که سیاق متن چیز دیگری اقتضا کند، مسئولیت تصمیم‌گیری را هم در بر می‌گیرد (ماده‌ی ۱۸(۵)).

پس از جدایی، تکلیف فرزندان گام به گام چگونه روشن می‌شود؟

1. روز جدایی. پدر و مادر به یک اندازه حق مسئولیت تصمیم‌گیری دارند (ماده‌ی ۲۰(۱)). اما اگر والدین جدا زندگی کنند و فرزند با رضایت، رضایت ضمنی یا پذیرش ضمنیِ یکی از والدین نزد دیگری زندگی کند، حق اولی برای اعمال مسئولیت تصمیم‌گیری معلق می‌شود، تا زمانی که توافق‌نامه‌ی جدایی یا حکم دادگاه ترتیب دیگری بدهد؛ اما حق زمان والدین او معلق نمی‌شود (ماده‌ی ۲۰(۴)).
2. توافق. می‌توانید تکلیف فرزندان را در یک توافق‌نامه‌ی جدایی (separation agreement) یا برنامه‌ی والدینی (parenting plan) روشن کنید؛ این حقوق با توافق‌نامه یا حکم دادگاه قابل تغییر است (ماده‌ی ۲۰(۷)).
3. میانجی‌گری. میانجی‌گری (mediation) در محل دادگاه خانواده، در روزی که پرونده‌ی شما برای رسیدگی تعیین شده، رایگان است؛ میانجی‌گری بیرون از دادگاه در هر زمانی ممکن است، اما ممکن است هزینه‌ای داشته باشد که بر پایه‌ی درآمد و تعداد افراد تحت تکفل تعیین می‌شود.
4. دادخواست. اگر توافق نشد، یکی از والدین دادخواست (Form 8: Application (General)) را همراه با سوگندنامه‌ی مربوط به فرزندان (Form 35.1) ثبت می‌کند. برای پیدا کردن دادگاه درست، صفحه‌ی کدام دادگاه خانواده در تورنتو به پرونده‌ی شما رسیدگی می‌کند را ببینید.
5. جلسه‌ی آموزشی. در بیشتر پرونده‌ها، هر دو طرف باید در جلسه‌ی آموزشی اجباری (Mandatory Information Program) شرکت کنند، پیش از نخستین حضور یا جلسه‌ی مقدماتی و حداکثر ۴۵ روز پس از آغاز پرونده.
6. جلسه‌ی مقدماتی. جلسه‌ی مقدماتی (case conference) معمولاً نخستین گفت‌وگوی شما با قاضی است. قاضی ممکن است از دفتر وکیل کودکان بخواهد وارد پرونده شود.
7. حکم. دادگاه می‌تواند مسئولیت تصمیم‌گیری، یا هر بخش از آن، را به یک یا چند نفر بدهد (مواد ۲۸(۱) و ۲۸(۴)) و زمان والدین را با جدول زمانی تقسیم کند (ماده‌ی ۲۸(۵)).
8. تغییر در آینده. حکم والدینی (parenting order) فقط در صورتی تغییر می‌کند که تغییر اساسی در شرایط (material change in circumstances) رخ داده باشد که بر منافع عالیه‌ی کودک اثر بگذارد یا احتمالاً اثر بگذارد (ماده‌ی ۲۹(۱)).

در پرونده‌ی طلاق هم معیار همین است: دادگاه فقط منافع عالیه‌ی کودک را در نظر می‌گیرد (ماده‌ی ۱۶(۱) قانون طلاق).

آیا سن فرزند در انتاریو تعیین می‌کند که او نزد چه کسی بماند؟

خیر. در قانون انتاریو هیچ سنی نیامده است که پس از آن فرزند به پدر یا مادر برسد. قاعده‌ی اصلی این است که دادگاه هنگام صدور حکم والدینی یا حکم ارتباط «فقط» منافع عالیه‌ی کودک (best interests of the child) را در نظر می‌گیرد (ماده‌ی ۲۴(۱)). در این سنجش، ایمنی، امنیت و بهزیستی جسمی، عاطفی و روانی کودک «ملاحظه‌ی اصلی» است (ماده‌ی ۲۴(۲)).

سن فرزند به‌طور مشخص از دو راه در این سنجش اثر دارد. اول، دادگاه نیازهای کودک را با توجه به سن و مرحله‌ی رشد او، از جمله نیاز او به ثبات، می‌سنجد (بند (a) ماده‌ی ۲۴(۳)). دوم، دادگاه نظر و خواسته‌ی خود کودک را با توجه به سن و میزان پختگی او وزن می‌دهد (بند (e) ماده‌ی ۲۴(۳)). نظر نوجوان معمولاً وزن بیشتری دارد، اما در هیچ سنی نظر فرزند به‌تنهایی تصمیم نهایی نیست.

این قواعد تا زمانی جاری است که فرزند صغیر است (ماده‌ی ۱۸(۳))، و در انتاریو هر کس در ۱۸ سالگی به سن قانونی می‌رسد (ماده‌ی ۱ قانون سن قانونی و مسئولیت (Age of Majority and Accountability Act)).

دفتر وکیل کودکان (Office of the Children's Lawyer) معمولاً برای فرزندان بزرگ‌تر وکیل تعیین می‌کند و برای کودکان زیر ده سال، معمولاً یک مددکار بالینی گزارشی برای دادگاه می‌نویسد. صفحه‌ی ما درباره‌ی نقش دفتر وکیل کودکان در پرونده‌های امور فرزندان این روند را توضیح می‌دهد.

آیا پدر در انتاریو ولی قانونی فرزند است؟

خیر. طبق ماده‌ی ۲۰(۱) قانون اصلاح حقوق کودکان، پدر و مادر «به یک اندازه» حق مسئولیت تصمیم‌گیری درباره‌ی فرزند را دارند، مگر آن که همین بخش از قانون ترتیب دیگری گذاشته باشد. هر کس که مسئولیت تصمیم‌گیری دارد، حقوق و تکالیف والدین را دارد و باید آن‌ها را در جهت منافع عالیه‌ی کودک به کار ببرد (ماده‌ی ۲۰(۲)). جنسیت والد در این قانون هیچ امتیازی به حساب نمی‌آید.

درباره‌ی اموال فرزند هم وضع همین است: اگر فرزند مالی دارد، مثلاً ارثی که به او رسیده است، دادگاه می‌تواند به درخواست والد یا هر شخص دیگری و با اطلاع دفتر وکیل کودکان، سرپرست اموال (guardian of property) تعیین کند (ماده‌ی ۴۷(۱)). پدر و مادر به یک اندازه حق دارند به این سمت تعیین شوند (ماده‌ی ۴۸(۱))، و هر یک از والدین بر شخصی که والد نیست اولویت دارد (ماده‌ی ۴۸(۲)). پس پدربزرگ یا عمو هم به‌خودی‌خود سرپرست فرزند یا اموال او نیست.

اگر در عقدنامه درباره‌ی حضانت فرزند شرطی آمده باشد چه؟

بعضی عقدنامه‌ها یا قراردادهای ازدواج (marriage contract) شرطی درباره‌ی این دارند که فرزندان پس از جدایی نزد چه کسی بمانند. قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو (Family Law Act) صریح است: شرطی در قرارداد ازدواج یا قرارداد هم‌خانگی درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری یا زمان والدین در انتاریو قابل اجرا نیست، حتی اگر قرارداد تابع قانون کشور دیگری باشد (بند (c) ماده‌ی ۵۸). حتی شرط‌هایی که به آموزش و تربیت اخلاقی فرزند مربوط است همیشه الزام‌آور نیست: دادگاه می‌تواند چنین شرطی را نادیده بگیرد، اگر این کار به منافع عالیه‌ی کودک باشد (ماده‌ی ۵۶(۱)). برای شروط دیگر عقدنامه، مانند شرط تنصیف، صفحه‌ی اعتبار شروط عقدنامه‌ی ایرانی در انتاریو را بخوانید.

اگر در ایران حکم حضانت صادر شده باشد چه؟

حکمی که بیرون از انتاریو درباره‌ی فرزندان صادر شده است، خودبه‌خود اجرا نمی‌شود؛ شرایط شناسایی آن در صفحه‌ی اعتبار حکم حضانت ایرانی یا خارجی در انتاریو آمده است. دادگاه انتاریو معمولاً فقط زمانی حکم می‌دهد که فرزند هنگام آغاز پرونده اقامت عادی (habitual residence) در انتاریو داشته باشد (ماده‌ی ۲۲(۱)).

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• خشونت خانوادگی. دادگاه باید خشونت خانوادگی (family violence) و اثر آن را بسنجد (بند (j) ماده‌ی ۲۴(۳) و ماده‌ی ۲۴(۴)). صفحه‌ی اثر خشونت خانوادگی بر تصمیم‌های والدینی را ببینید.
• پیشینه‌ی مراقبت. این که تا امروز چه کسی بیشتر از فرزند مراقبت کرده است، یکی از عوامل صریح قانون است (بند (d) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• حمایت از رابطه با والد دیگر. دادگاه می‌سنجد هر والد تا چه اندازه از رابطه‌ی فرزند با والد دیگر پشتیبانی می‌کند (بند (c) ماده‌ی ۲۴(۳))، و اصل بر این است که فرزند تا جایی که با منافع عالیه‌اش سازگار است، با هر یک از والدین بیشترین زمان ممکن را بگذراند (ماده‌ی ۲۴(۶)).
• فرهنگ، زبان و دین. پیشینه و تربیت فرهنگی، زبانی، دینی و معنوی فرزند هم یکی از عوامل است (بند (f) ماده‌ی ۲۴(۳)). صفحه‌ی زبان فارسی، دین و آیین‌های فرزند پس از جدایی این موضوع را جداگانه توضیح می‌دهد.
• سفر یا جابه‌جایی. حکم دادگاه می‌تواند بردن فرزند از انتاریو را بدون رضایت والد دیگر یا حکم دادگاه ممنوع کند و تحویل گذرنامه‌ی فرزند را بخواهد (ماده‌ی ۲۸(۱)). صفحه‌ی بردن فرزند به ایران بدون رضایت شما را بخوانید.
• سفر شما با فرزند به ایران. اگر والد دیگر رضایت نمی‌دهد، صفحه‌ی اجازه‌ی دادگاه برای سفر فرزند به ایران را ببینید.

یک مثال

برای مثال، مریم و رضا را در نظر بگیرید که در ریچموند هیل زندگی می‌کنند و یک دختر هشت ساله و یک پسر دوازده ساله دارند. پس از جدایی، رضا می‌گوید پسر به سن معینی رسیده است و باید نزد پدر زندگی کند، و چون او پدر است، درباره‌ی مدرسه و سفر هم او تصمیم می‌گیرد. مریم در این سال‌ها بیشتر کارهای روزانه‌ی بچه‌ها را انجام داده است. در انتاریو، رضا هیچ‌یک از این دو حق را به‌خودی‌خود ندارد. اگر پرونده به دادگاه برسد، قاضی به پیشینه‌ی مراقبت، رابطه‌ی هر فرزند با هر والد، نیاز بچه‌ها به ثبات و نظر خود آنان به اندازه‌ی سن و پختگی‌شان نگاه می‌کند. ممکن است قاضی دفتر وکیل کودکان را وارد پرونده کند و مسئولیت تصمیم‌گیری را مشترک بگذارد یا بخشی از آن را به یکی از والدین بسپارد. پرونده‌ی این خانواده در دادگاه خانواده‌ی نیومارکت بررسی می‌شود. این یک مثال فرضی است و پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای نیست.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. تکیه بر سن حضانت. منتظر ماندن برای رسیدن فرزند به سنی خاص، یا بردن او به این دلیل که به آن سن رسیده است، در انتاریو هیچ پایه‌ی قانونی ندارد.
2. این تصور که پدر حرف آخر را می‌زند. هیچ‌یک از والدین به خاطر جنسیتش حق بیشتری ندارد؛ تا حکم یا توافقی نباشد، هر دو حق برابر دارند.
3. نگه داشتن فرزند و جلوگیری از دیدار با والد دیگر. دادگاه می‌سنجد کدام والد از رابطه‌ی فرزند با والد دیگر حمایت می‌کند.
4. اتکا به شرط حضانت در عقدنامه. چنین شرطی در انتاریو قابل اجرا نیست.
5. کشاندن فرزند به دعوای والدین. از فرزند نخواهید «انتخاب کند»؛ در پرونده‌ی طلاق، قانون طلاق کانادا از هر طرف دعوا می‌خواهد فرزند را تا جایی که می‌تواند از درگیری ناشی از پرونده دور نگه دارد (ماده‌ی ۷.۲).

این هفته چه کنید

1. یادداشت کنید در سال گذشته چه کسی کارهای مدرسه، پزشک و رفت‌وآمد فرزندان را انجام داده است.
2. هر سند موجود را جمع کنید: عقدنامه، هر توافق کتبی میان شما، و هر حکمی که در ایران یا جای دیگر صادر شده است.
3. گذرنامه‌های کانادایی و ایرانی فرزندان را پیدا کنید و ببینید نزد چه کسی است.
4. پیش‌نویس ساده‌ای از یک برنامه‌ی والدینی بنویسید و میانجی‌گری را در نظر بگیرید.
5. پیش از بردن فرزندان به جای دیگر، با وکیل مشورت کنید؛ فهرست کارهای هفته‌ی نخست جدایی در انتاریو هم کمک می‌کند.

پرسش‌های متداول

آیا مادر در انتاریو در حضانت کودک خردسال اولویت دارد؟

خیر. قانون اولویتی بر پایه‌ی جنسیت والد ندارد. دادگاه به نیازهای کودک با توجه به سن و مرحله‌ی رشدش و به پیشینه‌ی مراقبت از او نگاه می‌کند (ماده‌ی ۲۴(۳)).

اگر پدر فوت کند، آیا پدربزرگ پدری سرپرست فرزند می‌شود؟

نه به‌خودی‌خود. والد می‌تواند در وصیت‌نامه کسی را برای پس از مرگ خود تعیین کند، اما این تعیین فقط زمانی اثر دارد که او درست پیش از اثر یافتن آن تنها دارنده‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری بوده باشد، یا هر دو دارنده‌ی این مسئولیت هم‌زمان فوت کنند (ماده‌ی ۶۱(۴)). اگر مادر زنده باشد و حق مسئولیت تصمیم‌گیری داشته باشد، این وصیت درباره‌ی سرپرستی فرزند اثری ندارد.

آیا والدی که فرزند با او زندگی نمی‌کند حق دارد از مدرسه و پزشک اطلاعات بگیرد؟

بله، معمولاً. حق زمان والدین شامل حق پرسیدن و گرفتن اطلاعات درباره‌ی سلامت و آموزش فرزند است (ماده‌ی ۲۰(۵)). اگر حکم والدینی صادر شده باشد، این حق باقی است مگر آن که دادگاه طور دیگری حکم کند (ماده‌ی ۲۸(۸)).

آیا فرزند نوجوان می‌تواند به دادگاه بگوید با چه کسی زندگی کند؟

نظر او شنیده می‌شود و با توجه به سن و پختگی‌اش وزن دارد، اما فقط یکی از عوامل است. دادگاه تا جایی که ممکن باشد نظر و خواسته‌ی فرزند را در نظر می‌گیرد (ماده‌ی ۶۴(۱)).

آیا حضانت روی نفقه‌ی فرزند اثر دارد؟

نفقه‌ی فرزند موضوع جداگانه‌ای است که قواعد خودش را دارد. محاسبه‌ی آن در صفحه‌ی نفقه‌ی فرزند آمده است.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی تصمیم‌گیری درباره‌ی فرزندان پس از جدایی به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. نخستین جلسه با موسسه‌ی حقوقی سربازوطن محرمانه تلقی می‌شود. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.