شرط تنصیف دارایی و دیگر شروط عقدنامه‌ی ایرانی در جدایی در انتاریو چه اعتباری دارد؟

قانون انتاریو قاعده‌ی ویژه‌ای برای شرط تنصیف ندارد. دادگاه این شرط را مانند بندی از یک قرارداد خانوادگی می‌خواند: اثر آن به متن دقیق عقدنامه و قصد شما در زمان امضا بستگی دارد و خودبه‌خود جای تقسیم اموال در انتاریو را نمی‌گیرد. شروط مربوط به حضانت فرزند در انتاریو اجراشدنی نیست.

این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. اگر می‌خواهید بدانید این شرط در ایران چه اثری دارد، از وکیلی در ایران بپرسید.

بسیاری از زنان شنیده‌اند که با شرط تنصیف «نصف اموال» به آن‌ها می‌رسد، و بسیاری از مردان نگران‌اند همین شرط در کانادا علیه آن‌ها اجرا شود. در انتاریو هر دو تصور نیاز به اصلاح دارد. عقدنامه از نگاه قانون انتاریو می‌تواند نوعی قرارداد خانوادگی (domestic contract) به شمار آید، اگر شرایط آن را داشته باشد؛ قواعد کلی در صفحه‌ی قراردادهای خانوادگی آمده است.

شروط عقدنامه در یک پرونده‌ی جدایی در انتاریو، گام به گام، چگونه بررسی می‌شود؟

شرط تنصیف معمولاً در همان پرونده‌ای مطرح می‌شود که طلاق، نفقه و تقسیم اموال در آن است. ترتیب کار معمولاً چنین است:

1. ترجمه‌ی عقدنامه. طبق راهنمای رسمی دادگاه‌های انتاریو، سند ازدواج خارجی که به انگلیسی نیست باید به دست مترجم رسمی (certified translator) ترجمه شود. روش کار در صفحه‌ی ترجمه‌ی مدارک ایرانی برای دادگاه انتاریو آمده است.
2. کدام شروط امضا شده‌اند؟ طبق قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو (Family Law Act)، قرارداد خانوادگی باید کتبی، امضاشده و دارای شاهد باشد (ماده‌ی ۵۵(۱))؛ برای قرارداد ایرانی، ماده‌ی ۵۸ هم مطرح است.
3. دادگاه درست. بخش اموال قانون، دادگاه انتاریو (Ontario Court of Justice) را از تعریف «دادگاه» بیرون گذاشته است (ماده‌ی ۴(۱))، پس این دعوا به دادگاه عالی دادگستری انتاریو (Superior Court of Justice) می‌رود. برای تورنتو، صفحه‌ی کدام دادگاه خانواده‌ی تورنتو را ببینید.
4. صورت‌وضعیت مالی. در دعوای اموال، صورت‌وضعیت مالی (financial statement) در Form 13.1 تنظیم می‌شود (آیین دادرسی خانواده (Family Law Rules)، قاعده‌ی ۱۳(۱.۲)). مراقب باشید مهریه و ادعای شرط تنصیف در آن دو بار حساب نشوند.
5. تصمیم دادگاه. دادگاه سه پرسش را جدا از هم پاسخ می‌دهد: آیا شرط معتبر است، چه معنایی دارد، و آیا باید آن را ابطال (set aside) کرد.

دادگاه انتاریو با قراردادی که در ایران امضا شده چه می‌کند؟

طبق ماده‌ی ۵۸، شیوه و تشریفات بستن قرارداد خانوادگی، اعتبار ماهوی و اثر آن تابع قانون حاکم بر همان قرارداد (proper law of the contract) است، با سه استثنا. نخست، قراردادی که تابع قانون جای دیگری است، اگر طبق قانون داخلی انتاریو بسته شده باشد، در انتاریو هم معتبر است. دوم، اختیار دادگاه انتاریو برای ابطال قرارداد، و برای کنار گذاشتن بند نفقه یا گذشتن از نفقه، درباره‌ی این قراردادها هم جاری است. سوم، شرطی در قرارداد ازدواج درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) یا زمان والدین (parenting time) در انتاریو اجراشدنی نیست.

دادگاه تجدیدنظر انتاریو (Court of Appeal for Ontario) در پرونده‌ی بخشی علیه حسین‌زاده (Bakhshi v. Hosseinzadeh, 2017 ONCA 838) شیوه‌ی خواندن یک عقدنامه‌ی ایرانی را توضیح داد. به گفته‌ی دادگاه، نتیجه به قصد طرفین بستگی دارد، آن‌طور که از کل متن عقدنامه و شرایط زمان امضا برمی‌آید؛ و دادگاه فقط تعهداتی را اجرا می‌کند که شرایط یک قرارداد خانوادگی مدنی را دارند. همین منطق درباره‌ی مهریه در صفحه‌ی آیا مهریه پس از جدایی در انتاریو قابل اجراست با جزئیات آمده است.

نکته‌ی دیگری از همین پرونده برای شرط تنصیف مهم است. عقدنامه‌ی آن زوج بندی داشت که به زن وکالت می‌داد اگر شوهر یکی از الزامات رفتاری فهرست‌شده را نقض کند، درخواست طلاق دهد. دادگاه، از جمله با استناد به همین بند، نتیجه گرفت که زوج در زمان امضا زندگی در ایران را در نظر داشته‌اند و مبنایی نیست که فرض کنیم به قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو فکر کرده بودند.

شرط تنصیف با تقسیم برابر ارزش اموال در انتاریو چه رابطه‌ای دارد؟

در تقسیم برابر ارزش اموال (equalization)، هر همسر دارایی خالص خانوادگی (net family property) خود را حساب می‌کند و همسری که دارایی خالص خانوادگی‌اش کمتر است حق دارد نصف اختلاف را بگیرد (ماده‌ی ۵(۱)). این حق به این بستگی ندارد که چه کسی جدایی را خواسته؛ فقط ملاحظات انصاف در ماده‌ی ۵(۶) می‌تواند آن را تغییر دهد (ماده‌ی ۵(۷)). جزئیات این محاسبه در صفحه‌ی تقسیم اموال آمده است.

این که قانون کدام کشور بر حقوق مالی ناشی از ازدواج حاکم است، به آخرین محل اقامت عادی (habitual residence) مشترک زن و شوهر بستگی دارد (ماده‌ی ۱۵). برای زوجی که آخرین بار با هم در انتاریو زندگی کرده‌اند، این قانون انتاریو است.

حالا شرط تنصیف وارد می‌شود. قانون می‌گوید قرارداد خانوادگی درباره‌ی موضوعی که قانون هم به آن پرداخته، مقدم است، مگر این که قانون طور دیگری بگوید (ماده‌ی ۲(۱۰)). همچنین یکی از راه‌هایی که مالی از دارایی خالص خانوادگی بیرون می‌ماند این است که زن و شوهر در یک قرارداد خانوادگی بر این امر توافق کرده باشند (بند ۶ ماده‌ی ۴(۲)). پس دادگاه می‌پرسد: آیا این شرط قرار بوده جای تقسیم انتاریو را بگیرد، به آن اضافه شود، یا هیچ‌کدام؟ قانون پاسخ از پیش تعیین‌شده‌ای ندارد. با استدلال پرونده‌ی بخشی، دادگاه ممکن است نپذیرد که زوجی که با نیت زندگی در ایران امضا کرده‌اند، درباره‌ی تقسیم اموال طبق قانون انتاریو توافقی کرده باشند.

شرطی هم که قرارداد خانوادگی معتبری نباشد، کاملاً بی‌اثر نیست. «توافق کتبی میان همسران که قرارداد خانوادگی نیست» از عواملی است که دادگاه می‌تواند در نظر بگیرد، اما فقط اگر تقسیم برابر را به‌شدت ناعادلانه (unconscionable) بداند (بند (g) ماده‌ی ۵(۶)).

اگر شرط به این بستگی داشته باشد که چه کسی طلاق خواسته یا مقصر بوده، چه؟

متن شرط تنصیف در عقدنامه‌ی شما ممکن است به این اشاره داشته باشد که طلاق به درخواست چه کسی بوده و آیا رفتار یکی از دو طرف سبب آن شده است. در انتاریو، هر یک از زن و شوهر می‌تواند بر پایه‌ی فروپاشی ازدواج طلاق بخواهد (قانون طلاق کانادا (Divorce Act)، ماده‌ی ۸(۱))، و رایج‌ترین راه اثبات آن یک سال جدا زندگی کردن است (ماده‌ی ۸(۲)). پس پرونده‌ی انتاریو معمولاً به این پرسش که «چه کسی مقصر بود» نمی‌پردازد.

در پرونده‌ی بخشی، شوهر استدلال کرد که توافقی که به تقصیر وابسته است نباید اجرا شود، چون با نظام بی‌تقصیر حقوق خانواده‌ی انتاریو سازگار نیست. دادگاه نیازی به پاسخ ندید، چون بند پرداخت مهریه را جدا از فهرست الزامات رفتاری دانست. پس منابع این صفحه پاسخ روشنی به این پرسش نمی‌دهند، و اگر عقدنامه‌ی شما چنین شرطی دارد، باید پیش از هر تصمیمی با وکیل بررسی شود.

شروط دیگر عقدنامه در انتاریو چه می‌شوند؟

عقدنامه‌ها یکسان نیستند و آنچه اهمیت دارد متن عقدنامه‌ی خود شماست. جدول زیر شروط رایج را با نگاه قانون انتاریو کنار هم می‌گذارد.

اگر با مفهوم سن حضانت فکر می‌کنید، صفحه‌ی سن حضانت و ولایت پدر از نگاه قانون انتاریو معیار دادگاه انتاریو را توضیح می‌دهد. صفحه‌ی تصمیم‌گیری والدین هم روند کلی را شرح می‌دهد.

چه چیزی ممکن است باعث شود دادگاه شرطی را ابطال کند؟

طبق ماده‌ی ۵۶(۴)، دادگاه می‌تواند قرارداد یا بندی از آن را ابطال کند اگر دارایی یا بدهی قابل توجهی در زمان امضا افشا نشده باشد، اگر یکی از طرفین ماهیت یا پیامدهای آن را درک نکرده باشد، یا به دلایل دیگر حقوق قراردادها. این اختیار با وجود هر توافق خلافی اعمال می‌شود (ماده‌ی ۵۶(۷)) و درباره‌ی قراردادهایی که تابع قانون خارجی‌اند هم جاری است (بند (b) ماده‌ی ۵۸).

اگر از شما خواسته‌اند در توافق‌نامه‌ی جدایی (separation agreement) از مهریه یا شرط تنصیف بگذرید، پیش از امضا صفحه‌ی بخشش مهریه و پیامد آن در انتاریو را بخوانید.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• متن دقیق شرط. دادگاه عقدنامه را به‌صورت یک کل و در پرتو شرایط زمان امضا تفسیر می‌کند (پرونده‌ی بخشی، بند ۲۲).
• امضا و شاهد. قرارداد خانوادگی باید کتبی، امضاشده و دارای شاهد باشد (ماده‌ی ۵۵(۱))، یا طبق قانون حاکم بر خودش معتبر باشد (ماده‌ی ۵۸).
• محل زندگی مشترک. قانون آخرین محل اقامت عادی مشترک بر حقوق مالی ناشی از ازدواج حاکم است (ماده‌ی ۱۵).
• قرارداد بعدی. قراردادی که بعدها امضا شده ممکن است تکلیف شرط را تغییر داده باشد، اگر کتبی، امضاشده و دارای شاهد باشد (ماده‌ی ۵۵(۱)).
• افشا و درک. افشا نکردن دارایی یا بدهی قابل توجه، یا درک نکردن قرارداد، راه ابطال را باز می‌کند (ماده‌ی ۵۶(۴)).
• فرزندان. شروط مربوط به مسئولیت تصمیم‌گیری و زمان والدین در انتاریو اجرا نمی‌شود (بند (c) ماده‌ی ۵۸).

یک مثال

برای مثال، مریم و علی در سال ۲۰۱۰ در شیراز عقد کرده‌اند. عقدنامه مهریه‌ای از سکه‌ی طلا دارد و شرط تنصیف چاپی کنار امضای علی آمده است. آن‌ها از سال ۲۰۱۴ در ریچموند هیل زندگی کرده‌اند و در سال ۲۰۲۵ جدا شده‌اند. مریم فکر می‌کند افزون بر سهمش از تقسیم اموال، نصف همه‌چیز هم به او می‌رسد؛ علی فکر می‌کند چون مریم جدایی را خواسته، هیچ شرطی به سود او نیست. چون آخرین محل اقامت عادی مشترکشان انتاریو بوده، تقسیم برابر ارزش اموال طبق قانون انتاریو انجام می‌شود و به این بستگی ندارد که چه کسی جدایی را خواسته است. مهریه، مگر متن آن چیز دیگری بگوید، در محاسبه می‌آید و ممکن است جداگانه هم قابل مطالبه باشد. درباره‌ی شرط تنصیف، دادگاه ترجمه‌ی رسمی و شواهد قصد آن‌ها در سال ۲۰۱۰ را بررسی می‌کند. چون این خانواده در منطقه‌ی یورک زندگی می‌کند، دعوای اموالشان در دادگاه خانواده‌ی نیومارکت مطرح می‌شود. این یک مثال فرضی است و پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای نیست.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. این فرض که شرط تنصیف یعنی نصف همه‌چیز، افزون بر تقسیم انتاریو. جمع شدن یا نشدن این دو را متن و شواهد تعیین می‌کند.
2. این فرض که اگر زن جدایی را خواسته، در انتاریو سهمی ندارد. تقسیم برابر ارزش اموال به این بستگی ندارد که چه کسی جدایی را خواسته است (ماده‌ی ۵(۷)).
3. تکیه بر ترجمه‌ی غیررسمی یا خلاصه‌ی شفاهی عقدنامه. دادگاه متن را می‌خواند.
4. امضای توافق‌نامه‌ی جدایی بدون بررسی شروط عقدنامه. توافق تازه ممکن است حقوقی را که عقدنامه به شما داده بود از میان ببرد.
5. حساب کردن روی شرط حضانت. این شروط در انتاریو اجرا نمی‌شود.
6. صبر کردن تا گذشت مهلت. دعوای تقسیم برابر ارزش اموال باید پیش از شش سال پس از جدایی یا دو سال پس از طلاق، هر کدام زودتر برسد، طرح شود (ماده‌ی ۷(۳)).

این هفته چه کنید

1. اصل عقدنامه یا رونوشت آن را پیدا کنید و از همه‌ی صفحه‌ها، از جمله صفحه‌ی شروط، عکس روشن بگیرید.
2. فهرستی از شروطی که کنارشان امضا شده یا نشده تهیه کنید.
3. ترجمه‌ی رسمی کامل عقدنامه را سفارش دهید، نه فقط صفحه‌ی اول.
4. یادداشت کنید در زمان عقد کجا زندگی می‌کردید و قصد داشتید کجا زندگی کنید؛ این ممکن است در تفسیر شرط مهم باشد.
5. تاریخ جدایی را بنویسید و مهلت دعوای اموال را حساب کنید.
6. مدارک مالی خود را برای صورت‌وضعیت مالی جمع کنید و فهرست کارهای هفته‌ی نخست جدایی را مرور کنید.

پرسش‌های متداول

اگر عقدنامه را پس از مهاجرت و در انتاریو امضا کرده باشیم، فرقی می‌کند؟

ممکن است. استدلال پرونده‌ی بخشی بر این تکیه داشت که زوج با نیت زندگی در ایران امضا کرده بودند؛ برای زوجی که در تورنتو امضا می‌کند، شواهد قصد طرفین فرق می‌کند. اگر هنوز ازدواج نکرده‌اید، صفحه‌ی نوشتن مهریه و شروط در قرارداد ازدواج پیش از عقد را ببینید.

آیا شرط تنصیف به خانه‌ی مشترک در انتاریو هم مربوط می‌شود؟

هرچه شرط بگوید، بندی در قرارداد ازدواج که حقوق یک همسر را درباره‌ی خانه‌ی مشترک زناشویی (matrimonial home) طبق بخش دوم قانون محدود کند، اجراشدنی نیست (ماده‌ی ۵۲(۲)). ارزش این خانه هم در دارایی خالص خانوادگی می‌آید، حتی اگر پیش از ازدواج خریده شده باشد (ماده‌ی ۴(۱))، مگر آنکه یک قرارداد خانوادگی معتبر آن را بیرون گذاشته باشد (بند ۶ ماده‌ی ۴(۲)).

آیا شرط تنصیف به اموال ما در ایران هم مربوط است؟

اموال در ایران هم در دارایی خالص خانوادگی حساب می‌شود، و در خود پرونده‌ی بخشی املاک در ایران بخشی از محاسبه بود. صفحه‌ی اموال در ایران و تقسیم اموال در انتاریو روش ارزش‌گذاری و افشای آن‌ها را توضیح می‌دهد.

اگر هنوز طلاق نگرفته‌ایم، دادگاه می‌تواند به اموال رسیدگی کند؟

بله. حق تقسیم برابر ارزش اموال از زمانی پیدا می‌شود که زن و شوهر جدا شده‌اند و امید معقولی به ازسرگیری زندگی مشترک نیست، حتی پیش از طلاق (ماده‌ی ۵(۱)). اگر ازدواج در ایران بوده، صفحه‌ی ازدواج در ایران و طلاق در انتاریو مسیر طلاق را شرح می‌دهد.

آیا یک رهبر دینی یا بزرگ خانواده می‌تواند درباره‌ی این شرط تصمیم بگیرد؟

می‌توانید از هر کسی مشورت بگیرید. اما تصمیمی که شخص ثالث در فرایندی بگیرد که فقط بر پایه‌ی قانون انتاریو یا قانون جای دیگری در کانادا نیست، داوری خانوادگی (family arbitration) به شمار نمی‌آید و اثر حقوقی ندارد (ماده‌ی ۵۹.۲).

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی شروط عقدنامه و پرونده‌ی خانوادگی‌تان به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. نخستین جلسه با موسسه‌ی حقوقی سربازوطن محرمانه تلقی می‌شود. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.