زبان فارسی، دین و آیین‌های فرزند پس از جدایی: در انتاریو چه کسی تصمیم می‌گیرد؟

در انتاریو تصمیم‌های مهم درباره‌ی فرهنگ، زبان و دین فرزند بخشی از «مسئولیت تصمیم‌گیری» است و پس از جدایی، پدر و مادر در اصل در آن حق برابر دارند، مگر آن که قانون، توافق یا حکم دادگاه چیز دیگری بگوید. اگر توافق نکنید، دادگاه بر پایه‌ی منافع عالیه‌ی کودک تصمیم می‌گیرد.

این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. اگر پرسشی درباره‌ی آثار این تصمیم‌ها در ایران دارید، با وکیلی در ایران مشورت کنید.

پس از جدایی، بسیاری از پدر و مادرهای ایرانی نگران همین چیزها هستند: آیا فرزندم فارسی را فراموش می‌کند؟ آیا والد دیگر می‌تواند او را از کلاس فارسی شنبه‌ها بیرون بیاورد؟ سفره‌ی هفت‌سین و سال تحویل در خانه‌ی چه کسی است؟ اگر من و همسر سابقم دین‌های متفاوتی داریم، یا یکی دین‌دار است و دیگری نه، تربیت دینی بچه چه می‌شود؟ قانون انتاریو این موضوعات را به‌صراحت نام برده است. صفحه‌ی تصمیم‌گیری والدین در انتاریو قواعد کلی را توضیح می‌دهد؛ این صفحه فقط به زبان، دین و آیین‌ها می‌پردازد.

قانون انتاریو درباره‌ی فرهنگ، زبان و دین فرزند چه می‌گوید؟

قانون اصلاح حقوق کودکان انتاریو (Children's Law Reform Act) مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) را مسئولیت گرفتن تصمیم‌های مهم درباره‌ی بهروزی فرزند تعریف می‌کند، از جمله درباره‌ی سلامت، آموزش، «فرهنگ، زبان، دین و معنویت» و فعالیت‌های فوق‌برنامه‌ی مهم (ماده‌ی ۱۸(۱)). پس انتخاب مدرسه‌ی فارسی، آموزش دینی یا شرکت منظم در مراسم یک دین، در اصل جزو تصمیم‌های مهم است.

قانون همین موضوع را در فهرست عوامل منافع عالیه‌ی کودک (best interests of the child) هم آورده است: «پیشینه و تربیت فرهنگی، زبانی، دینی و معنوی کودک» (بند (f) ماده‌ی ۲۴(۳)). قانون طلاق کانادا (Divorce Act) نیز در پرونده‌ی طلاق همین عامل را با همین عبارت دارد (بند (f) ماده‌ی ۱۶(۳)). رابطه‌ی کودک با خواهر و برادر و پدربزرگ و مادربزرگ هم یکی از عوامل است (بند (b) ماده‌ی ۲۴(۳))؛ صفحه‌ی حق پدربزرگ و مادربزرگ برای دیدن نوه این بخش را توضیح می‌دهد.

اختلاف درباره‌ی زبان، دین یا آیین‌ها گام به گام چگونه حل می‌شود؟

1. ببینید امروز چه کسی حق تصمیم دارد. در اصل، پدر و مادر به یک اندازه حق مسئولیت تصمیم‌گیری دارند (ماده‌ی ۲۰(۱)). اما اگر جدا زندگی کنید و فرزند با رضایت یا سکوت یکی از والدین نزد دیگری زندگی کند، حق والدی که رضایت داده یا سکوت کرده برای اعمال این مسئولیت، و نه حق زمان والدین او، معلق می‌شود تا زمانی که توافق‌نامه‌ی جدایی یا حکم دادگاه ترتیب دیگری بدهد (ماده‌ی ۲۰(۴)).
2. تصمیم روزانه را از تصمیم مهم جدا کنید. هر والد در زمانی که فرزند نزد اوست، اختیار انحصاری تصمیم‌های روزمره را دارد، مگر آن که دادگاه طور دیگری حکم کند (ماده‌ی ۲۸(۶)). قانون فهرستی از تصمیم‌های «روزمره» ندارد، پس بهتر است موارد مهم برای شما را صریح بنویسید.
3. برنامه‌ی والدینی بنویسید. دادگاه هر برنامه‌ی والدینی (parenting plan) کتبی را که پدر و مادر بر آن توافق کرده‌اند در حکم می‌آورد و فقط در صورتی آن را تغییر می‌دهد که تغییر را به سود منافع عالیه‌ی کودک بداند (ماده‌ی ۲۸(۷)).
4. از میانجی‌گری کمک بگیرید. میانجی‌گری (mediation) در محل دادگاه خانواده، در روزی که پرونده‌ی شما در دادگاه است، رایگان است؛ میانجی‌گری بیرون از دادگاه هر زمان در دسترس است و ممکن است هزینه‌ای داشته باشد که بر پایه‌ی درآمد و تعداد افراد تحت تکفل تعیین می‌شود.
5. اگر توافق نشد، به دادگاه بروید. دادخواست (Form 8) همراه با سوگندنامه‌ی مربوط به فرزندان (Form 35.1) ثبت می‌شود و در بیشتر پرونده‌ها هر دو طرف باید حداکثر ۴۵ روز پس از آغاز پرونده در جلسه‌ی آموزشی اجباری (Mandatory Information Program) شرکت کنند.
6. دادگاه تصمیم می‌گیرد. دادگاه می‌تواند مسئولیت تصمیم‌گیری، یا هر بخش از آن، را به یک یا چند نفر بدهد (ماده‌ی ۲۸(۴))، و درباره‌ی هر جنبه از آن حکم دهد (ماده‌ی ۲۸(۱)).

آیا می‌توان تصمیم درباره‌ی دین را جدا به یکی از والدین داد؟

بله. دادگاه می‌تواند مسئولیت تصمیم‌گیری را یکجا به یک نفر یا به هر دو بدهد، یا «هر جنبه از آن» را جداگانه به یکی از والدین بسپارد (ماده‌ی ۲۸(۴) قانون اصلاح حقوق کودکان). در پرونده‌ی طلاق نیز قانون طلاق کانادا همین اختیار را می‌دهد (ماده‌ی ۱۶.۳). پس ممکن است حکمی تصمیم درباره‌ی آموزش را به یکی و تصمیم درباره‌ی دین را به دیگری بدهد، یا مقرر کند که هر دو باید درباره‌ی دین با هم توافق کنند. این که در یک پرونده‌ی خاص کدام راه به سود کودک است، به شرایط همان خانواده بستگی دارد.

گاهی حکم والدینی (parenting order) نکته‌های عملی‌تری هم دارد. دادگاه می‌تواند دستورهای دیگری بدهد که لازم می‌داند، مثلاً منع یکی از طرفین از کار مشخصی در حضور کودک (بند (c) ماده‌ی ۲۸(۱)). برای تنظیم جدول زمانی تعطیلات و عیدها، صفحه‌ی زمان والدین را هم ببینید.

اگر در عقدنامه یا قرارداد ازدواج درباره‌ی دین یا تربیت فرزند شرطی آمده باشد چه؟

قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو (Family Law Act) به زن و شوهر اجازه می‌دهد در قرارداد ازدواج (marriage contract) درباره‌ی «حق هدایت آموزش و تربیت اخلاقی فرزندان» توافق کنند، اما نه درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری یا زمان والدین (بند (c) ماده‌ی ۵۲(۱)). حتی شرط مربوط به آموزش و تربیت اخلاقی هم مطلق نیست: دادگاه می‌تواند آن را نادیده بگیرد، اگر این کار به سود منافع عالیه‌ی کودک باشد (ماده‌ی ۵۶(۱)). شرطی در قرارداد ازدواج درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری یا زمان والدین هم در انتاریو قابل اجرا نیست (بند (c) ماده‌ی ۵۸).

قواعد کلی این قراردادها در صفحه‌ی قراردادهای خانوادگی آمده است. برای شروط عقدنامه‌ی ایرانی، صفحه‌ی اعتبار شروط عقدنامه در انتاریو را بخوانید.

آیا یک مرجع دینی می‌تواند درباره‌ی دین فرزند رأی بدهد؟

پدر و مادر می‌توانند از هر کسی، از جمله یک رهبر دینی یا مرجع دینی، مشورت بگیرند. اما اگر شخص سومی درباره‌ی موضوعاتی که می‌توان در یک توافق‌نامه‌ی جدایی آورد، از جمله امور فرزندان، در فرایندی تصمیم بگیرد که منحصراً بر پایه‌ی قانون انتاریو یا یک حوزه‌ی دیگر کانادا انجام نشده باشد، آن تصمیم داوری خانوادگی (family arbitration) به حساب نمی‌آید و «هیچ اثر حقوقی ندارد» (ماده‌ی ۵۹.۲ قانون حقوق خانواده). شرایط داوری معتبر در صفحه‌ی داوری خانوادگی در انتاریو آمده است.

نظر خود فرزند چه وزنی دارد؟

دادگاه نظر و خواسته‌ی کودک را با توجه به سن و میزان پختگی او وزن می‌دهد (بند (e) ماده‌ی ۲۴(۳)). یک نوجوان که سال‌ها به کلاس فارسی رفته یا خودش به دینی پایبند است، ممکن است نظری داشته باشد که دادگاه جدی بگیرد. دفتر وکیل کودکان (Office of the Children's Lawyer) ممکن است برای فرزند وکیل تعیین کند یا مددکار بالینی بفرستد؛ صفحه‌ی نقش دفتر وکیل کودکان را ببینید.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• ایمنی کودک. ایمنی جسمی، عاطفی و روانی کودک ملاحظه‌ی اصلی دادگاه است (ماده‌ی ۲۴(۲)).
• آنچه کودک تا امروز داشته است. پیشینه‌ی تربیت فرهنگی و دینی، و نیاز کودک به ثبات با توجه به سن و مرحله‌ی رشدش، هر دو از عوامل قانون است (بندهای (a) و (f) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• همکاری میان والدین. توانایی و آمادگی هر والد برای گفت‌وگو و همکاری با والد دیگر سنجیده می‌شود (بند (i) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• حمایت از رابطه با والد دیگر. اگر یک والد از زبان یا دین برای دور کردن کودک از والد دیگر استفاده کند، این موضوع ممکن است در سنجش «آمادگی برای حمایت از رابطه با والد دیگر» دیده شود (بند (c) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• خشونت خانوادگی. اگر فشار دینی یا فرهنگی با تهدید یا رفتار کنترل‌گرانه همراه باشد، قواعد خشونت خانوادگی هم ممکن است مطرح شود (بند (j) ماده‌ی ۲۴(۳)). صفحه‌ی اثر خشونت خانوادگی بر تصمیم‌های والدینی را ببینید.
• حکم یا توافق موجود. اگر حکمی وجود دارد، فقط وقتی می‌توان آن را تغییر داد که تغییر اساسی در شرایط (material change in circumstances) رخ داده باشد که بر منافع عالیه‌ی کودک اثر بگذارد یا احتمالاً اثر بگذارد (ماده‌ی ۲۹(۱)).

یک مثال

برای مثال، سارا و دنیل را در نظر بگیرید که در تورنتو زندگی می‌کنند و یک پسر نه ساله دارند. سارا ایرانی است و پسرشان از پنج سالگی شنبه‌ها به کلاس فارسی می‌رود؛ دنیل ایرانی نیست و هر یکشنبه با پسر به کلیسا می‌رود. پس از جدایی، دنیل می‌خواهد پسر شنبه‌ها فوتبال برود و سارا می‌خواهد نوروز امسال پسر نزد او باشد، در حالی که نوروز در هفته‌ی دنیل است. اگر آن دو در میانجی‌گری به توافق برسند، می‌توانند در برنامه‌ی والدینی بنویسند که کلاس فارسی ادامه دارد، سال تحویل هر سال با سارا و کریسمس با دنیل است، و هیچ‌کدام دین دیگری را نزد پسر کوچک نمی‌کند. اگر توافق نکنند و پرونده به دادگاه برسد، قاضی به پیشینه‌ی تربیت فرهنگی و دینی پسر، نیاز او به ثبات و نظر خود او به اندازه‌ی سن و پختگی‌اش نگاه می‌کند. این یک مثال فرضی است و پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای نیست.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. تصمیم یک‌جانبه درباره‌ی موضوع مهم. بیرون آوردن فرزند از مدرسه‌ی فارسی یا ثبت‌نام او در آموزش دینی تازه، بدون مشورت، ممکن است به دادگاه بکشد و دادگاه توانایی هر والد برای همکاری را می‌سنجد (بند (i) ماده‌ی ۲۴(۳)).
2. کلی نوشتن برنامه‌ی والدینی. جمله‌ای مثل «تعطیلات به‌طور مساوی» درباره‌ی نوروز هیچ چیزی را روشن نمی‌کند؛ تاریخ و ساعت را بنویسید.
3. بدگویی از دین یا فرهنگ والد دیگر نزد کودک. این کار کودک را وسط دعوا می‌گذارد و دادگاه آمادگی هر والد برای حمایت از رابطه با والد دیگر را می‌سنجد.
4. تکیه بر نظر یک مرجع دینی به جای توافق کتبی. تصمیم چنین مرجعی، اگر منحصراً بر پایه‌ی قانون انتاریو یا کانادا گرفته نشده باشد، در انتاریو اثر حقوقی ندارد.
5. سفر نوروزی بدون بررسی حکم. اگر حکمی بردن فرزند از انتاریو را محدود کرده است، پیش از خرید بلیت رضایت کتبی یا حکم دادگاه بگیرید؛ صفحه‌ی اجازه‌ی دادگاه برای سفر فرزند به ایران را ببینید.

این هفته چه کنید

1. فهرستی بنویسید از آنچه برای شما مهم است: کلاس فارسی، آموزش دینی، مراسم، تعطیلات.
2. مدرک پیشینه را جمع کنید: ثبت‌نام کلاس فارسی، گواهی‌های مدرسه‌ی دینی، عکس‌های سال‌های گذشته‌ی نوروز.
3. هر توافق، عقدنامه یا حکم موجود را پیدا کنید و ببینید درباره‌ی دین یا آموزش چه می‌گوید.
4. پیش‌نویس بندهای برنامه‌ی والدینی را برای نوروز و عیدهای دیگر، با تاریخ و ساعت، آماده کنید.
5. پیش از هر تغییر بزرگ در مدرسه یا آموزش دینی فرزند، با وکیل مشورت کنید.

پرسش‌های متداول

آیا می‌توانم در زمانی که فرزند نزد من است فقط فارسی حرف بزنم؟

معمولاً بله. در زمان والدین (parenting time)، تصمیم‌های روزمره با همان والد است، مگر آن که دادگاه طور دیگری حکم کرده باشد (ماده‌ی ۲۸(۶)).

آیا والد دیگر می‌تواند دین فرزند را عوض کند؟

دین و معنویت جزو تصمیم‌های مهم است (ماده‌ی ۱۸(۱)). قانون می‌گوید وقتی چند نفر حق مسئولیت تصمیم‌گیری دارند، هر یک می‌تواند از طرف همه عمل کند (ماده‌ی ۲۰(۳))، اما تصمیم یک‌جانبه در موضوعی به این مهمی ممکن است به اختلاف و دادگاه بکشد. راه روشن، توافق کتبی یا حکمی است که بگوید چه کسی درباره‌ی دین تصمیم می‌گیرد.

آیا نوروز به‌خودی‌خود به والد ایرانی می‌رسد؟

خیر. قانون چنین قاعده‌ای ندارد. نوروز هم مانند هر تعطیل دیگری باید در برنامه‌ی والدینی یا حکم دادگاه تعیین شود.

اگر پیش از ازدواج توافق کرده بودیم بچه با دین مشخصی بزرگ شود چه؟

اگر این توافق در قرارداد ازدواجی آمده باشد که کتبی، امضاشده و دارای شاهد است، ممکن است درباره‌ی «تربیت اخلاقی» اعتبار داشته باشد (ماده‌ی ۵۲(۱) و ۵۵(۱)). اما دادگاه می‌تواند آن را نادیده بگیرد، اگر این کار به سود منافع عالیه‌ی کودک باشد (ماده‌ی ۵۶(۱)).

آیا والد دیگر می‌تواند بچه را از دیدن خانواده‌ی ایرانی‌اش منع کند؟

رابطه‌ی کودک با پدربزرگ و مادربزرگ یکی از عوامل منافع عالیه‌ی کودک است، و آنان می‌توانند از دادگاه حکم ارتباط (contact order) بخواهند (ماده‌ی ۲۱(۳)).

اگر پرونده در منطقه‌ی یورک باشد، فرقی دارد؟

قانون یکی است، اما دادگاه و نهادهای محلی فرق دارند. صفحه‌ی روند پرونده‌های خانوادگی در منطقه‌ی یورک این تفاوت‌ها را توضیح می‌دهد.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی زبان، دین و آیین‌های فرزندتان پس از جدایی به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. نخستین جلسه با موسسه‌ی حقوقی سربازوطن محرمانه تلقی می‌شود. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.