همسرتان در ایران است، همکاری نمی‌کند یا پیدا نمی‌شود: اوراق طلاق را در انتاریو چگونه به او ابلاغ کنید؟

کار با ابلاغ ویژه (special service) طبق قاعده‌ی ۶ آیین دادرسی خانواده‌ی انتاریو (Family Law Rules) آغاز می‌شود، که باید فردی غیر از خود شما انجام دهد، همسرتان هر کجا که زندگی کند. ایران عضو کنوانسیون لاهه درباره‌ی ابلاغ اسناد در خارج از کشور نیست، پس به همسری که در ایران است با یکی از روش‌های معمول ابلاغ ویژه یا با روشی که قاضی تأیید کند ابلاغ می‌شود. اگر هیچ روشی کارساز نباشد، می‌توانید بدون اطلاع همسرتان از دادگاه بخواهید دستور ابلاغ جایگزین (substituted service) یا دستور عدم لزوم ابلاغ بدهد.

این راهنما به یک مرحله از طلاق، با جزئیات بیشتر، می‌پردازد: رساندن اوراق به همسری که خارج از کاناداست، همکاری نمی‌کند یا پیدا نمی‌شود. برای تصویر کلی طلاق، صفحه‌ی ما درباره‌ی طلاق در انتاریو را ببینید. اینکه پس از ازدواج در ایران اصلاً می‌توانید در انتاریو طلاق بگیرید یا نه، و آیا طلاق ایرانی اینجا اعتبار دارد، در ازدواج در ایران و طلاق در انتاریو آمده است. خودِ مدارک هم در فهرست مدارک طلاق برای ازدواجی که در ایران ثبت شده فهرست شده‌اند.

نقطه‌ی آغازی که به‌آسانی فراموش می‌شود: دادگاه انتاریو فقط وقتی می‌تواند به طلاق رسیدگی کند که یکی از همسران دست‌کم در یک سالِ بلافاصله پیش از آغاز پرونده، اقامت عادی (habitual residence) در انتاریو داشته باشد (ماده‌ی ۳(۱) قانون طلاق کانادا، Divorce Act). زندگی همسرتان در خارج از کشور جلوی پرونده را نمی‌گیرد، به شرط آنکه اوراق درست ابلاغ شود یا دادگاه از ابلاغ چشم بپوشد.

ابلاغ اوراق طلاق به همسری که خارج از کاناداست، مرحله به مرحله چگونه انجام می‌شود؟

1. صدور دادخواست. طلاق با دادخواستی آغاز می‌شود که در دادگاه عالی دادگستری انتاریو (Superior Court of Justice) ثبت می‌شود: فرم 8A برای طلاق تنها، یا فرم 8 اگر نفقه، اموال یا امور فرزندان را هم مطالبه می‌کنید. پس از صدور، دادخواست باید بی‌درنگ با ابلاغ ویژه به همسرتان ابلاغ شود (آیین دادرسی خانواده، قاعده‌ی ۸(۱) و (۵)).
2. بررسی کشور. اگر همسرتان در کشوری زندگی می‌کند که عضو کنوانسیون لاهه درباره‌ی ابلاغ است، راهنمای وزارت دادستانی کل انتاریو (Ministry of the Attorney General) هشدار می‌دهد که ممکن است قواعد ویژه‌ای اعمال شود و برخی کشورها ابلاغ را فقط از طریق مرجع مرکزی (Central Authority) خود می‌پذیرند. نام ایران در جدول وضعیت این کنوانسیون نیست، پس این مسیر برای ایران وجود ندارد.
3. انتخاب روش ابلاغ ویژه. قاعده‌ی ۶(۳) این روش‌ها را مجاز می‌داند: دادن نسخه‌ای از اوراق به خود همسرتان؛ دادن آن به وکیل ثبت‌شده‌ی همسرتان در پرونده، یا به وکیلی که پذیرش ابلاغ را کتبی اعلام کند؛ فرستادن آن با پست همراه کارت پستی پذیرش ابلاغ (فرم 6) که فقط وقتی معتبر است که کارتِ امضاشده برگردد و ثبت شود؛ یا گذاشتن آن در محل سکونت همسرتان نزد فرد بزرگسالی که همان‌جا زندگی می‌کند و فرستادن نسخه‌ی دیگری با پست در همان روز یا روز بعد.
4. ابلاغ به دست فردی دیگر. دادخواست را باید فردی غیر از خود شما ابلاغ کند (قاعده‌ی ۶(۴.۱))، که دست‌کم ۱۸ سال داشته باشد (قاعده‌ی ۶(۱.۱)). این فرد می‌تواند یکی از بستگان در خارج از کشور یا یک مأمور ابلاغ (process server) باشد.
5. اثبات ابلاغ. کسی که اوراق را ابلاغ کرده، سوگندنامه‌ی ابلاغ (affidavit of service) را با فرم 6B نزد مأمور رسمی گرفتن سوگندنامه (commissioner for taking affidavits) امضا می‌کند و شما آن را ثبت می‌کنید. پذیرش کتبی ابلاغ یا کارت پستیِ برگشته هم ابلاغ را ثابت می‌کند (قاعده‌ی ۶(۱۹)).
6. ۶۰ روز بشمارید، نه ۳۰ روز. همسری که خارج از کانادا و ایالات متحده ابلاغ دریافت کند، ۶۰ روز برای تنظیم، ابلاغ و ثبت پاسخ‌نامه (answer) فرصت دارد (قاعده‌ی ۱۰(۲))؛ در کانادا یا آمریکا این مهلت ۳۰ روز است (قاعده‌ی ۱۰(۱)).
7. اگر هیچ راهی نتیجه نداد، نزد قاضی بروید. درخواست میان‌دعوا (motion) برای ابلاغ جایگزین (قاعده‌ی ۶(۱۵)) یا برای دستور عدم لزوم ابلاغ (قاعده‌ی ۶(۱۶)) بدهید. هر دو را می‌توان بدون اطلاع همسرتان مطرح کرد.

اگر دادخواست شما افزون بر طلاق، نفقه، اموال یا امور فرزندان را هم در بر دارد، کارمند دفتر دادگاه یک دستور خودکار (automatic order، فرم 8.0.1) صادر می‌کند که آن را همراه دادخواست ابلاغ می‌کنید (قاعده‌ی ۸.۰.۱). این دستور می‌گوید اوراق بعدی پرونده را می‌توان با ابلاغ عادی (regular service)، که ایمیل را هم شامل می‌شود، ابلاغ کرد، مگر آنکه قواعد ابلاغ ویژه را لازم بدانند. خودِ دادخواست همچنان به ابلاغ ویژه نیاز دارد.

کدام روش با وضعیت شما جور است؟

روش هر چه باشد، مهلت پاسخ از زمان ابلاغ شروع می‌شود: ۶۰ روز در هر جای خارج از کانادا و آمریکا. اگر در تورنتو زندگی می‌کنید، طلاق در دادگاه عالی ثبت می‌شود؛ راهنمای ما درباره‌ی دادگاه خانواده در 361 University Avenue این ساختمان دادگاه را معرفی می‌کند.

آیا ایران عضو کنوانسیون لاهه درباره‌ی ابلاغ است؟

خیر. جدول وضعیت کنفرانس لاهه (Hague Conference on Private International Law) برای کنوانسیون ۱۹۶۵ درباره‌ی ابلاغ اسناد قضایی و فراقضایی در خارج از کشور، ۸۴ عضو را فهرست کرده است (آخرین به‌روزرسانی جدول: ۲۱ مارس ۲۰۲۴). کانادا یکی از آن‌هاست و کنوانسیون از ۱ مه ۱۹۸۹ برای کانادا لازم‌الاجراست. نام ایران در این فهرست نیست. پس در ایران مرجع مرکزی‌ای وجود ندارد که اوراق را برایش بفرستید، و آنچه در دست دارید قواعد انتاریو درباره‌ی ابلاغ ویژه، ابلاغ جایگزین و عدم لزوم ابلاغ است.

دو نکته از توصیه‌های سفر دولت کانادا درباره‌ی ایران (آخرین به‌روزرسانی: ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶) در عمل اهمیت دارد. دولت کانادا در ایران سفارت یا کنسولگری ندارد، و اختلال‌های مداومی در خدمات مخابراتی، از جمله دسترسی به اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها، وجود دارد. نکته‌ی دوم وقتی مهم است که ایمیل یا پیام‌رسان را به‌عنوان روش ابلاغ جایگزین پیشنهاد می‌کنید، چون باید به دادگاه نشان دهید آن روش به‌طور معقول انتظار می‌رود اوراق را به اطلاع همسرتان برساند (بند (b) قاعده‌ی ۶(۱۵)).

این راهنما فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد. اینکه ایران طلاقِ صادرشده در انتاریو را به رسمیت بشناسد یا نه، پرسشی درباره‌ی قانون ایران است که این صفحه به آن نمی‌پردازد؛ همان توصیه‌های سفر می‌گوید گواهی طلاق کانادایی در ایران خودبه‌خود به رسمیت شناخته نمی‌شود.

درخواست ابلاغ جایگزین باید چه چیزی را نشان دهد؟

قاعده‌ی ۶(۱۵) به دادگاه اجازه می‌دهد دستور ابلاغ به روشی را بدهد که خودش انتخاب می‌کند، اما فقط اگر شواهد مفصلی ارائه دهید که برای پیدا کردن همسرتان چه اقداماتی کرده‌اید و، اگر او را پیدا کرده‌اید، برای ابلاغ به او چه کرده‌اید. همچنین باید نشان دهید روشی که پیشنهاد می‌کنید به‌طور معقول انتظار می‌رود اوراق را به اطلاع او برساند. این درخواست را می‌توان بدون اطلاع همسرتان مطرح کرد (قاعده‌ی ۶(۱۵.۱)).

در عمل، این شواهد در یک سوگندنامه (فرم 14A) می‌آید و با ذکر تاریخ شرح می‌دهد: هر نشانی که امتحان کرده‌اید، تلاش‌های مأمور ابلاغ یا خویشاوند، شماره‌های تلفن، نشانی‌های ایمیل و حساب‌های شبکه‌های اجتماعی‌ای که می‌شناسید، اعضای خانواده‌ای که از رساندن اوراق خودداری کرده‌اند، و هر پاسخی که همسرتان فرستاده است. اگر درخواست میان‌دعوا فقط به موضوعات رویه‌ای، ساده یا بدون مخالفت مربوط باشد، می‌توان به جای اخطاریه‌ی درخواست (notice of motion) و سوگندنامه از فرم درخواست (فرم 14B) استفاده کرد (قاعده‌ی ۱۴(۱۰)). دستور دادگاه روشی را که برگزیده نام می‌برد: مثلاً ایمیل به یک نشانی مشخص همراه با تحویل اوراق به خانه‌ی یکی از والدین همسر. اگر دادگاه دستور ابلاغ از راه آگهی بدهد، فرم 6A به کار می‌رود (قاعده‌ی ۶(۱۷)).

دادگاه چه زمانی می‌گوید ابلاغ لازم نیست؟

فقط وقتی دو شرط با هم جمع باشند: تلاش‌های معقول برای پیدا کردن همسرتان نتیجه نداده یا نخواهد داد، و هیچ روش ابلاغ جایگزینی وجود ندارد که به‌طور معقول انتظار برود اوراق را به اطلاع او برساند (قاعده‌ی ۶(۱۶)). این دستور هم با درخواست میان‌دعوا بدون اطلاع طرف مقابل صادر می‌شود. این آخرین گام است، نه میان‌بر. اگر همسرتان نشانی ایمیل دارد یا خویشاوندی با او در تماس است، برآوردن شرط دوم دشوار است، چون ممکن است ابلاغ جایگزین از همان راه ممکن باشد.

اگر اوراق از راه دیگری به دست همسرتان رسیده باشد چه؟

اگر اوراق با روشی ابلاغ شده که قواعد یا دستور دادگاه اجازه نمی‌دهند، دادگاه باز هم می‌تواند ابلاغ را تأیید کند، به شرط آنکه اوراق به اطلاع همسرتان رسیده باشد یا اگر از ابلاغ فرار نمی‌کرد می‌رسید (قاعده‌ی ۶(۱۸)). از سوی دیگر، همسری که ابلاغ درست به او انجام شده اما نشان دهد اوراق به اطلاعش نرسیده یا دیر رسیده، می‌تواند از دادگاه مهلت بیشتر یا دستور منصفانه‌ی دیگری بخواهد (قاعده‌ی ۶(۲۰)).

پس از ابلاغ چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر همسرتان پاسخ‌نامه ابلاغ و ثبت نکند، پیامدهای قاعده‌ی ۱(۸.۴) با تغییرات لازم اعمال می‌شود (قاعده‌ی ۱۰(۵)): او دیگر حق دریافت اطلاع از مراحل بعدی پرونده یا شرکت در آن را ندارد و دادگاه می‌تواند در غیاب او به پرونده رسیدگی کند. برای طلاق، سپس سوگندنامه‌ی طلاق (affidavit for divorce، فرم 36) و پیش‌نویس حکم طلاق (فرم 25A) را ثبت می‌کنید (بند (a) قاعده‌ی ۳۶(۵.۱) و قاعده‌ی ۳۶(۶)). دادگاه تا زمانی که سند ازدواج و گزارش دفتر مرکزی ثبت دعاوی طلاق در دولت فدرال (Central Registry of Divorce Proceedings) ثبت نشده باشد، طلاق را صادر نمی‌کند (قاعده‌ی ۳۶(۴)). کارمند دفتر مدارک را به قاضی می‌دهد و قاضی می‌تواند بر پایه‌ی همان مدارک طلاق را صادر کند (قاعده‌ی ۳۶(۷)).

طلاق از روز سی‌ویکم پس از صدور حکم نافذ می‌شود (ماده‌ی ۱۲(۱) قانون طلاق) و پس از آن هر یک از شما می‌تواند گواهی طلاق بخواهد؛ ببینید گواهی طلاق را در انتاریو چگونه بگیرید. برنامه‌ی زمانی گسترده‌تر پرونده در پس از آغاز پرونده‌ی خانوادگی در تورنتو چه اتفاقی می‌افتد آمده است.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• کشور محل زندگی همسر. در کشوری عضو کنوانسیون لاهه که ابلاغ از طریق مرجع مرکزی را لازم می‌داند، ابلاغ ویژه‌ی معمول ممکن نیست (راهنمای انتاریو، ابلاغ اوراق). ایران عضو نیست.
• اینکه نشانی منزل را می‌دانید یا نه. گذاشتن اوراق نزد فردی بزرگسال در منزل، به محل سکونت نیاز دارد (بند (d) قاعده‌ی ۶(۳))؛ بدون آن، راه معمول ابلاغ جایگزین طبق قاعده‌ی ۶(۱۵) است.
• اینکه همسرتان وکیل دارد یا نه. وکیلی که پذیرش ابلاغ را کتبی اعلام کند، کار را ساده می‌کند (بند (b) قاعده‌ی ۶(۳)).
• اینکه چیزی بیش از طلاق می‌خواهید یا نه. ادعای نفقه، اموال یا امور فرزندان دستور خودکار را به همراه دارد (قاعده‌ی ۸.۰.۱)، و همسرِ مقیم خارج که باید به ادعای نفقه پاسخ دهد، برای ابلاغ صورت‌وضعیت مالی ۶۰ روز فرصت دارد، نه ۳۰ روز (فرم 8.0.1، بند ۴).
• کیفیت شواهد شما. ابلاغ جایگزین و عدم لزوم ابلاغ هر دو به شواهد مفصل درباره‌ی تلاش‌های شما بستگی دارند (قاعده‌ی ۶(۱۵) و (۱۶)).
• اقامت در انتاریو. اگر هیچ‌یک از همسران یک سال اقامت عادی در انتاریو نداشته باشد، دادگاه اصلاً نمی‌تواند به طلاق رسیدگی کند (ماده‌ی ۳(۱) قانون طلاق).

یک مثال

برای مثال، شیرین را در نظر بگیرید که در ریچموند هیل زندگی می‌کند و بیش از یک سال است از همسرش جدا شده؛ همسرش به تهران برگشته است. شیرین دادخواست طلاق می‌دهد که در منطقه‌ی یورک به دادگاه خانواده‌ی نیومارکت می‌رود. دختردایی‌اش در تهران دو بار تلاش می‌کند اوراق را در آپارتمان همسرش به او بدهد؛ مدیر ساختمان می‌گوید او اسباب‌کشی کرده و برادرش از دادن نشانی تازه خودداری می‌کند. وکیل شیرین سوگندنامه‌ای تنظیم می‌کند که نشانی‌های امتحان‌شده، تاریخ‌ها، شرح تلاش‌های دختردایی، نشانی ایمیل همسر و ایمیلی را که او اخیراً درباره‌ی فروش ماشینشان فرستاده، در بر دارد. با توجه به اختلال‌های اینترنتی که در توصیه‌های سفر کانادا آمده، وکیل دو روش را با هم پیشنهاد می‌کند: ایمیل به همان نشانی و تحویل اوراق با پیک به منزل برادر. قاضی درخواست را بدون اطلاع طرف مقابل بررسی می‌کند و دستور ابلاغ با هر دو روش را می‌دهد. سوگندنامه‌ی ابلاغ ثبت می‌شود، ۶۰ روز بی‌پاسخ می‌گذرد و شیرین سوگندنامه‌ی فرم 36 و پیش‌نویس حکم را ثبت می‌کند. این نمونه‌ای فرضی برای توضیح مراحل است، نه پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. ابلاغ اوراق به دست خودتان. دادخواست را باید فرد دیگری ابلاغ کند (قاعده‌ی ۶(۴.۱))، حتی اگر خودتان در ایران باشید.
2. فرستادن دادخواست با واتس‌اپ یا ایمیل بدون دستور دادگاه. ایمیل از روش‌های ابلاغ عادی است؛ دادخواست به ابلاغ ویژه نیاز دارد، مگر آنکه دادگاه روش دیگری تعیین کند.
3. پست کردن اوراق و کافی دانستن آن. ارسال پستی فقط همراه کارت فرم 6 که امضا شده و برگشته، ابلاغ ویژه به حساب می‌آید (بند (c) قاعده‌ی ۶(۳)).
4. نگه نداشتن سابقه‌ی تلاش‌ها. بدون تاریخ و جزئیات، موفقیت در درخواست طبق قاعده‌ی ۶(۱۵) یا (۱۶) دشوار است.
5. شمردن ۳۰ روز برای همسری که در ایران است. مهلت پاسخ خارج از کانادا و آمریکا ۶۰ روز است (قاعده‌ی ۱۰(۲)).
6. درخواست عدم لزوم ابلاغ وقتی ابلاغ جایگزین ممکن است. دادگاه فقط وقتی از ابلاغ چشم می‌پوشد که هیچ روشی به‌طور معقول به همسرتان نرسد (قاعده‌ی ۶(۱۶)).

این هفته چه کنید

1. تاریخ آغاز یک سال اقامت خود در انتاریو و تاریخ جدایی را مشخص کنید.
2. هر نشانی، شماره‌ی تلفن، ایمیل و حساب شبکه‌ی اجتماعی‌ای را که از همسرتان دارید، همراه با آخرین تاریخی که می‌دانید کار می‌کرده، یادداشت کنید.
3. بستگان، دوستان یا کارفرمایی را که ممکن است بدانند همسرتان کجاست، و کسانی را که ممکن است اوراق را ابلاغ کنند، فهرست کنید.
4. از هر پیامی که همسرتان فرستاده، با تاریخ، تصویر صفحه بگیرید.
5. سند ازدواج را پیدا کنید و ترجمه‌ی رسمی انگلیسی آن را سفارش دهید؛ برای کمک در خودِ جلسه‌ی دادگاه، صفحه‌ی مترجم شفاهی فارسی در دادگاه‌های انتاریو را ببینید.
6. اگر از همسرِ مقیم خارج نفقه هم می‌خواهید، نفقه‌ی فرزند وقتی والد دیگر خارج از کانادا زندگی می‌کند را بخوانید.

پرسش‌های متداول

آیا می‌توانم با ایمیل یا واتس‌اپ به همسرم در ایران ابلاغ کنم؟

نه به تصمیم خودتان. دادخواست به ابلاغ ویژه نیاز دارد و ایمیل از روش‌های ابلاغ عادی است. قاضی می‌تواند ایمیل، پیام‌رسان یا روش دیگری را به‌عنوان ابلاغ جایگزین تعیین کند، اگر شواهد شما نشان دهد آن روش به‌طور معقول انتظار می‌رود به همسرتان برسد (قاعده‌ی ۶(۱۵)).

آیا یکی از بستگانم در ایران می‌تواند اوراق را ابلاغ کند؟

بله، اگر دست‌کم ۱۸ سال داشته باشد و خود شما نباشد (قاعده‌ی ۶(۱.۱) و (۴.۱)). او اوراق را به خود همسرتان، یا به فردی بزرگسال در منزل او می‌دهد و نسخه‌ای را پست می‌کند، و سپس سوگندنامه‌ی ابلاغ (فرم 6B) را امضا می‌کند.

آیا اوراق باید به فارسی ترجمه شود؟

روش‌های ابلاغ در آیین دادرسی خانواده به‌خودی‌خود ترجمه را لازم نمی‌دانند. راهنمای انتاریو از ترجمه برای کشورهایی نام می‌برد که ابلاغ در آن‌ها باید از طریق مرجع مرکزی انجام شود، و ایران از آن‌ها نیست.

اگر همسرم در ایالات متحده یا ترکیه زندگی کند چه؟

هر دو عضو کنوانسیون لاهه درباره‌ی ابلاغ‌اند، پس ابتدا بررسی کنید آیا آن کشور ابلاغ از طریق مرجع مرکزی خود را لازم می‌داند (راهنمای انتاریو). همسری که در آمریکا ابلاغ دریافت کند ۳۰ روز، و همسری که در ترکیه ابلاغ دریافت کند ۶۰ روز برای پاسخ فرصت دارد (قاعده‌ی ۱۰(۱) و (۲)).

اگر همسرم هرگز پاسخ ندهد، طلاق پیش می‌رود؟

بله. وقتی ابلاغ ثابت شد و مهلت پاسخ گذشت، دادگاه می‌تواند بدون او به پرونده رسیدگی کند و شما سوگندنامه‌ی فرم 36 را برای طلاق ثبت می‌کنید (قاعده‌ی ۱۰(۵) و قاعده‌ی ۳۶(۵.۱)). طلاق از روز سی‌ویکم پس از صدور نافذ می‌شود.

آیا همسرم بعداً می‌تواند بگوید اوراق را ندیده است؟

اگر نشان دهد اوراق به اطلاعش نرسیده یا دیر رسیده، می‌تواند از دادگاه مهلت بیشتر یا دستور دیگری بخواهد (قاعده‌ی ۶(۲۰)). سابقه‌ی دقیق از نحوه‌ی ابلاغ، این استدلال را دشوارتر می‌کند.

پرسش‌های مرتبط

اگر همسرتان پس از دیدن اوراق با طلاق موافق باشد، دادخواست مشترک نیاز به ابلاغ را از میان می‌برد؛ ببینید طلاق توافقی در انتاریو چگونه انجام می‌شود. راهنمای ما برای خانواده‌های فارسی‌زبان در تورنتو پرسش‌های دیگری را که وقتی یکی از همسران در ایران است پیش می‌آید گرد آورده است. مهلت‌های دعوای اموال و دیگر دعاوی در مهلت‌های پرونده‌ی خانوادگی در انتاریو آمده است.

موسسه‌ی حقوقی سربازوطن در پرونده‌های طلاقی که همسر دیگر خارج از کانادا زندگی می‌کند، به فارسی یا انگلیسی، وکالت همسران را بر عهده می‌گیرد. با +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.