جهیزیه و هدیه‌های عروسی پس از جدایی در انتاریو به چه کسی می‌رسد؟

در انتاریو معمولاً خود اسباب تقسیم نمی‌شود؛ ارزش آن‌ها در حساب تقسیم برابر ارزش اموال می‌آید. جهیزیه‌ای که عروس پیش از تاریخ ازدواج داشته، با ارزش همان روز از دارایی او کسر می‌شود. هدیه‌ای که پس از ازدواج از خانواده یا مهمانان رسیده و هنوز هست، معمولاً مستثناست، اما هدیه‌ی خود همسر نه.

این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. اگر می‌خواهید بدانید قانون ایران درباره‌ی جهیزیه چه می‌گوید، از وکیلی در ایران بپرسید.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، جهیزیه را خانواده‌ی عروس فراهم می‌کند: مبل، فرش، یخچال، ظرف و گاهی طلا. انتظار رایج این است که جهیزیه «مال عروس» است و پس از جدایی همراه او برمی‌گردد. قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو (Family Law Act) واژه‌ای برای جهیزیه ندارد و به سه پرسش نگاه می‌کند: هر مال را چه کسی داده، به چه کسی، و پیش یا پس از تاریخ ازدواج. سازوکار کلی را در صفحه‌ی تقسیم اموال ببینید. این صفحه یکی از راهنماهای ما برای خانواده‌های ایرانی‌کانادایی در تورنتو است.

با جهیزیه و هدیه‌ها در یک پرونده‌ی انتاریو، گام به گام، چه می‌شود؟

1. تاریخ ارزش‌گذاری. تاریخ ارزش‌گذاری (valuation date) معمولاً روز جدایی است، وقتی امید معقولی به بازگشت به زندگی مشترک نیست (ماده‌ی ۴(۱)).
2. فهرست اقلام. برای هر مال بنویسید چه کسی آن را داده، به چه کسی، در چه تاریخی، و امروز کجاست.
3. صورت‌وضعیت مالی. در دعوای اموال، هر دو طرف صورت‌وضعیت مالی (financial statement, Form 13.1) را ابلاغ و ثبت می‌کنند: خواهان همراه با دادخواست (application)، خوانده در مهلت پاسخ (قاعده‌ی ۱۳(۱) و (۱.۲) آیین دادرسی خانواده (Family Law Rules)). فرم‌ها را در راهنمای صورت‌وضعیت مالی در پرونده‌ی خانوادگی ببینید.
4. ابلاغ مدارک. ظرف ۳۰ روز پس از موعد صورت‌وضعیت مالی، مدارک هر استثنا و ارزش اموال در تاریخ ازدواج را ابلاغ می‌کنید، با گواهی افشای اطلاعات مالی (certificate of financial disclosure, Form 13A) (قاعده‌ی ۱۳(۳.۳) و ۱۳(۵.۰.۲)).
5. صورت دارایی خالص خانوادگی. پیش از جلسه‌ی سازش (settlement conference) یا دادرسی، هر یک از شما این صورت (Form 13B) را ابلاغ و ثبت می‌کند (قاعده‌ی ۱۳(۱۴)).
6. رسیدگی. دعوای اموال در دادگاه عالی دادگستری انتاریو (Superior Court of Justice) یا شعبه‌ی دادگاه خانواده‌ی آن رسیدگی می‌شود، نه در دادگاه انتاریو (Ontario Court of Justice) (ماده‌ی ۴(۱)). ساختمان دادگاه را در صفحه‌ی کدام دادگاه خانواده‌ی تورنتو به پرونده‌ی شما رسیدگی می‌کند پیدا کنید.

هر نوع جهیزیه و هدیه در حساب انتاریو کجا قرار می‌گیرد؟

تقسیم برابر ارزش اموال (equalization) با دارایی خالص خانوادگی (net family property) کار می‌کند: ارزش اموال در تاریخ ارزش‌گذاری، منهای بدهی‌ها و منهای ارزش خالص اموال تاریخ ازدواج. اموال مستثنا (excluded property) اصلاً وارد حساب نمی‌شوند (ماده‌ی ۴(۱) و (۲)).

فرق «کسر» و «استثنا» مهم است. استثنا فقط شامل مالی است که در تاریخ ارزش‌گذاری هنوز دارید یا بتوان نشان داد از محل آن خریده شده است (ماده‌ی ۴(۲)). کسرِ مال تاریخ ازدواج اما به ارزش روز ازدواج است، حتی اگر آن اقلام بعدها کهنه یا فروخته شده باشند. برای اسباب خانه که ارزششان پایین می‌آید، این تفاوت رقم نهایی را جابه‌جا می‌کند.

تاریخ ازدواج کدام روز است: عقد یا جشن عروسی؟

قانون انتاریو از «تاریخ ازدواج» سخن می‌گوید، نه از روز جشن. برای بسیاری از زوج‌های ایرانی، عقد و عروسی با چند ماه فاصله برگزار شده و جهیزیه اغلب در همین فاصله رسیده است. پس جهیزیه‌ای که پس از عقد رسیده ممکن است از نظر قانون انتاریو پس از تاریخ ازدواج دریافت شده باشد و، اگر در تاریخ ارزش‌گذاری هنوز موجود باشد، در گروه هدیه‌های مستثنا قرار بگیرد، نه در گروه اموال تاریخ ازدواج.

تاریخی که در عقدنامه ثبت شده نخستین مدرک این پرسش است. اگر تردید دارید، پیش از پر کردن فرم‌ها با وکیل مشورت کنید، چون صورت‌وضعیت مالی سوگندخورده است. اگر عقدنامه‌ی شما درباره‌ی جهیزیه یا اموال شرطی دارد، صفحه‌ی اعتبار شروط عقدنامه‌ی ایرانی در انتاریو را هم بخوانید.

آیا جهیزیه پس از جدایی به خود عروس برمی‌گردد؟

تقسیم برابر به معنای دو نیم کردن تک‌تک اقلام نیست. هر یک از شما معمولاً آنچه را مالک آن است نگه می‌دارد و ارزشش در حساب خود او می‌آید؛ همسری که دارایی خالص کمتری دارد، نصف تفاوت را به پول دریافت می‌کند (ماده‌ی ۵(۱)). پس جهیزیه‌ای که مال عروس است معمولاً نزد او می‌ماند، اما ارزشش در حساب او اثر می‌گذارد.

اگر بر سر مالکیت یک قلم مشخص اختلاف دارید، مثلاً هر دو می‌گویید فرش دستباف مال شماست، طبق ماده‌ی ۱۰ می‌توانید از دادگاه بخواهید درباره‌ی مالکیت یا حق تصرف آن تصمیم بگیرد. دادگاه می‌تواند مالکیت را اعلام کند، اگر مال واگذار شده دستور جبران بدهد، یا دستور تقسیم یا فروش آن را صادر کند.

خانه‌ی مشترک زناشویی (matrimonial home) قاعده‌ی ویژه‌ای دارد. طبق ماده‌ی ۲۴، دادگاه صرف‌نظر از این که اثاثیه‌ی خانه (contents) مال کیست، می‌تواند به یکی از همسران حق انحصاری سکونت (exclusive possession) بدهد و دستور دهد اثاثیه برای استفاده‌ی او در خانه بماند، حتی به‌صورت موقت. پس ممکن است مبلی که خانواده‌ی شما خریده‌اند تا مدتی در خانه‌ای بماند که همسرتان و فرزندان در آن زندگی می‌کنند. قواعد خود خانه در صفحه‌ی فروش یا رهن خانه‌ی خانواده بدون رضایت همسر آمده است.

هدیه‌ی خانواده‌ی داماد با هدیه‌ی خود داماد چه فرقی دارد؟

قانون فقط هدیه‌ای را مستثنا می‌کند که از «شخص ثالث» (third person)، یعنی کسی جز خود شما دو نفر، و پس از تاریخ ازدواج رسیده باشد (بند ۱ ماده‌ی ۴(۲)). پس سرویس طلایی که پدر و مادر داماد پس از عقد به عروس داده‌اند، می‌تواند هدیه‌ی شخص ثالث به عروس باشد.

هدیه‌ی خود همسر اما مستثنا نیست. دادگاه تجدیدنظر انتاریو (Court of Appeal for Ontario) در پرونده‌ی بخشی علیه حسین‌زاده (Bakhshi v. Hosseinzadeh, 2017 ONCA 838) استدلال زن را که مهریه شبیه dowry (مالی که هنگام ازدواج به یکی از طرفین داده می‌شود) است، به سود او ندانست و گفت dowry «از سوی شوهر» هم در دارایی خالص خانوادگی حساب می‌شود، چون فقط هدیه‌های اشخاص ثالث پس از تاریخ ازدواج مستثنا هستند.

دقت کنید: واژه‌ی dowry گاهی «جهیزیه» ترجمه می‌شود، اما جهیزیه در معنای رایج فارسی از خانواده‌ی عروس می‌آید، نه از داماد. سخن دادگاه درباره‌ی مالی بود که شوهر می‌دهد و درباره‌ی جهیزیه‌ی خانواده‌ی عروس حکمی نداد. در پانویس همان رأی، دادگاه به پرونده‌ای اشاره کرد که در آن ادعای مستثنا بودن هدیه‌های شوهر در دوران ازدواج «از نظر حقوقی هیچ شانسی» نداشت.

یک راه محدود هم هست: دادگاه می‌تواند بیشتر یا کمتر از نصف تفاوت را حکم دهد، اگر تقسیم برابر به‌شدت ناعادلانه (unconscionable) باشد، و هدیه‌های یک همسر به دیگری یکی از عوامل این سنجش است (بند (c) ماده‌ی ۵(۶)).

هدیه‌های نقدی جشن و پولی که خرج زندگی شد چه می‌شود؟

پول نقدی که مهمانان پس از تاریخ ازدواج داده‌اند، هدیه‌ی اشخاص ثالث است، اما فقط تا جایی مستثناست که در تاریخ ارزش‌گذاری هنوز باشد یا بتوان آن را تا مالی که با آن خریده شده دنبال کرد (بندهای ۱ و ۵ ماده‌ی ۴(۲)). پولی که به حساب مشترک رفت و خرج اجاره شد، معمولاً چیزی برای مستثنا کردن باقی نمی‌گذارد.

اگر هدیه یا کمک خانواده صرف خانه‌ای شده که خانه‌ی مشترک زناشویی شماست، معمولاً استثنا از دست می‌رود؛ این را در صفحه‌ی پولی که پدر و مادر از ایران برای خانه فرستادند توضیح داده‌ایم. هدیه‌های نامزدی که پیش از تاریخ ازدواج رسیده، معمولاً اموال تاریخ ازدواج گیرنده‌اند و با ارزش همان روز کسر می‌شوند.

چه مدرکی لازم دارید؟

بار اثبات هر کسر یا استثنا بر دوش کسی است که آن را ادعا می‌کند (ماده‌ی ۴(۳)). مدارکی که معمولاً به کار می‌آید: سیاهه‌ی امضاشده‌ی جهیزیه، فاکتورهای خرید، عکس و فیلم جشن، رسید انتقال پول، و نامه‌ی امضاشده‌ی هدیه‌دهنده. برای ارزش امروز، قیمت اقلام مشابه دست‌دوم را نگه دارید. برای آماده کردن مدارک فارسی، صفحه‌ی ترجمه‌ی مدارک ایرانی برای دادگاه انتاریو را ببینید.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• زمان دریافت. پیش از تاریخ ازدواج: کسر با ارزش همان روز؛ پس از آن: استثنا (ماده‌ی ۴(۱) و بند ۱ ماده‌ی ۴(۲)).
• هدیه‌دهنده. هدیه‌ی شخص ثالث مستثناست، هدیه‌ی خود همسر نه (بند ۱ ماده‌ی ۴(۲)؛ پرونده‌ی بخشی).
• گیرنده. ادعاکننده باید ثابت کند هدیه به خود او بوده، نه به هر دو (ماده‌ی ۴(۳)).
• وجود مال. استثنا فقط شامل مالی است که در تاریخ ارزش‌گذاری هنوز هست یا ردیابی‌پذیر است (بند ۵ ماده‌ی ۴(۲)).
• خانه‌ی مشترک. هدیه‌ای که صرف خانه‌ی مشترک شده، استثنا نمی‌ماند (بندهای ۱ و ۵ ماده‌ی ۴(۲)).
• قرارداد خانوادگی. مالی که در قرارداد خانوادگی (domestic contract) کتبی، امضاشده و دارای شاهد مستثنا شده، مستثناست (بند ۶ ماده‌ی ۴(۲)؛ ماده‌ی ۵۵(۱)). صفحه‌ی قراردادهای خانوادگی را ببینید.
• مهلت. دعوای تقسیم برابر تا زودترینِ این دو مهلت: دو سال پس از طلاق یا شش سال پس از جدایی (ماده‌ی ۷(۳)). صفحه‌ی مهلت‌های پرونده‌ی خانوادگی را ببینید.

یک مثال

برای مثال، نسرین و کامران را در نظر بگیرید. عقدشان در مارس ۲۰۱۴ در تهران ثبت شد و جشن عروسی در اوت همان سال در تورنتو بود. خانواده‌ی نسرین در فوریه‌ی ۲۰۱۴، پیش از عقد، جهیزیه‌ای به ارزش ۲۰٬۰۰۰ دلار برایش خریدند. در جشن، پدر و مادر کامران سرویس طلایی به ارزش ۶٬۰۰۰ دلار به نسرین دادند و خود کامران گردنبندی به ارزش ۴٬۰۰۰ دلار. در سال ۲۰۲۵ جدا می‌شوند؛ ارزش جهیزیه حالا ۳٬۰۰۰ دلار، سرویس طلا ۹٬۰۰۰ دلار و گردنبند ۵٬۰۰۰ دلار است.

در حساب نسرین، ۳٬۰۰۰ دلار جهیزیه جزو دارایی‌اش می‌آید، اما ۲۰٬۰۰۰ دلار ارزش آن در روز ازدواج کسر می‌شود. سرویس طلا، اگر نسرین ثابت کند هدیه‌ی پدر و مادر کامران به خود او بوده، ممکن است مستثنا باشد. گردنبند هدیه‌ی خود کامران است و با ۵٬۰۰۰ دلار در حساب نسرین می‌ماند. این مثال فرضی است و پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای نیست.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. جا انداختن جهیزیه در صورت‌وضعیت مالی به این خیال که «مال عروس است». کسر فقط وقتی اعمال می‌شود که آن را بنویسید و ثابت کنید.
2. یکی دانستن هدیه‌ی داماد و هدیه‌ی خانواده‌ی داماد. اولی مستثنا نیست؛ دومی ممکن است باشد.
3. حساب کردن همه چیز از روز جشن به جای تاریخ ازدواج که در عقدنامه آمده است.
4. ریختن پول هدیه در حساب مشترک یا خرج خانه و انتظار این که مستثنا بماند.
5. بردن یا فروختن اقلام پس از جدایی بدون توافق. اموال واگذارشده باید در صورت اموال سوگندخورده بیاید (ماده‌ی ۸) و دادگاه می‌تواند برای حفظ اموال دستور بدهد (ماده‌ی ۱۲). اگر همسرتان طلا یا پول را به ایران فرستاده، صفحه‌ی انتقال پول یا دارایی به ایران پیش از جدایی را بخوانید.

این هفته چه کنید

1. عقدنامه را پیدا کنید و تاریخ عقد و تاریخ جشن را کنار هم یادداشت کنید.
2. سیاهه‌ی جهیزیه، فاکتورها و عکس‌های جشن را جمع کنید.
3. جدولی بسازید: هر قلم، دهنده، گیرنده، تاریخ، ارزش آن روز و امروز، و جای فعلی.
4. از اقلام مهم عکس تاریخ‌دار بگیرید و بدون توافق چیزی را جابه‌جا نکنید.
5. برای فهرست کامل مدارک، چک‌لیست هفته‌ی نخست جدایی را ببینید.

پرسش‌های متداول

اگر جهیزیه یا طلا هنوز در ایران باشد، حساب می‌شود؟

قانون حقوق خانواده اموال را به محل آن‌ها محدود نمی‌کند، پس همان قواعد زمان و هدیه‌دهنده به کار می‌رود. قانون حاکم و ارزش‌گذاری را در صفحه‌ی اموال در ایران و تقسیم برابر ببینید.

اگر بخشی از جهیزیه خراب شده یا دور ریخته شده باشد چه؟

اگر پیش از تاریخ ازدواج مال شما بوده، کسر به ارزش روز ازدواج است و به وجود امروزش بستگی ندارد. اما هدیه‌ی پس از ازدواج فقط تا جایی مستثناست که در تاریخ ارزش‌گذاری هنوز باشد (ماده‌ی ۴(۲)).

آیا می‌توانیم خودمان بر سر اسباب خانه توافق کنیم؟

بله. در توافق‌نامه‌ی جدایی (separation agreement) می‌توانید درباره‌ی مالکیت و تقسیم اموال توافق کنید (ماده‌ی ۵۴). این توافق فقط اگر کتبی، امضاشده و دارای شاهد باشد قابل اجراست (ماده‌ی ۵۵(۱)). بهتر است هر یک از شما پیش از امضا مشاوره‌ی حقوقی مستقل بگیرد.

آیا مهریه هم نوعی هدیه‌ی عروسی است؟

خیر. در پرونده‌ی بخشی، مهریه تعهدی میان همسران دانسته شد: برای همسر بدهکار بدهی و برای همسر طلبکار دارایی، مگر متن آن چیز دیگری بگوید. صفحه‌ی مهریه پس از جدایی در انتاریو را ببینید.

ارزش اسباب دست‌دوم چگونه تعیین می‌شود؟

ارزش هر قلم در پایان ساعت کاری تاریخ ارزش‌گذاری سنجیده می‌شود (ماده‌ی ۴(۴)). اگر مدرکی ارائه نکنید، تعیین رقم با دادگاه خواهد بود.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی جهیزیه، هدیه‌های عروسی و تقسیم اموال به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. نخستین جلسه با موسسه‌ی حقوقی سربازوطن محرمانه تلقی می‌شود. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.