آیا رأی داوری خانوادگی در انتاریو الزام‌آور است و باید از چه قواعدی پیروی کند؟

بله، اگر داوری طبق قواعد انتاریو انجام شده باشد، دادگاه می‌تواند رأی داوری خانوادگی را تقریباً مانند حکم دادگاه اجرا کند. این قواعد می‌خواهند که توافق‌نامه‌ی کتبی پس از بروز اختلاف بسته شود، هر یک از همسران مشاوره‌ی حقوقی مستقل بگیرد، هر کدام جداگانه از نظر خشونت و عدم توازن قدرت غربالگری شوند، داور آموزش‌دیده باشد و قانون کانادا اعمال شود. تصمیمی که بر پایه‌ی قانون مذهبی یا هر قانون غیرکانادایی دیگری گرفته شود، هیچ اثر حقوقی ندارد.

داوری (arbitration) روندی خصوصی است که در آن هر دوی شما توافق می‌کنید فردی بی‌طرف، یعنی داور، درباره‌ی موضوعاتی که نمی‌توانید بر سرشان توافق کنید تصمیم بگیرد. در انتاریو، توافق‌نامه‌ی داوری خانوادگی طبق قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو (Family Law Act) نوعی قرارداد خانوادگی (domestic contract) است، پس بسیاری از همان حمایت‌ها درباره‌ی آن هم اعمال می‌شود؛ صفحه‌ی اصلی ما درباره‌ی قراردادهای خانوادگی در انتاریو بقیه را توضیح می‌دهد. این راهنما با در نظر گرفتن خانواده‌های ایرانی‌کانادایی و دیگر جوامع مذهبی نوشته شده است، چون بسیاری از خانواده‌ها برای حل‌وفصل جدایی، نخست به سراغ یکی از بستگان مورد احترام، بزرگ خانواده یا یک شخصیت دینی می‌روند.

داوری خانوادگی مرحله به مرحله چگونه انجام می‌شود؟

بخش IV.1 قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو و قانون داوری مصوب ۱۹۹۱ (Arbitration Act, 1991) بر هر داوری خانوادگی حاکم‌اند، و هرجا با هم تعارض داشته باشند، قانون حقوق خانواده مقدم است. طرفین نمی‌توانند با توافق، این حمایت‌ها را کنار بگذارند (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۹.۳). شروط استاندارد توافق‌نامه شامل بیانیه‌ای امضاشده از سوی داور هم هست که آموزش و غربالگری را تأیید می‌کند، و داور باید سوابق داوری را دست‌کم ۱۰ سال پس از صدور رأی نگه دارد (آیین‌نامه‌ی O. Reg. 134/07، ماده‌ی ۴).

طبق راهنمای داوری خانوادگی دولت انتاریو، رأی داوری می‌تواند درباره‌ی اموال، نفقه‌ی فرزند و نفقه‌ی همسر، زمان والدین (parenting time) و مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) باشد. داور نمی‌تواند حکم طلاق بدهد، ازدواج را باطل کند یا اعلام کند که چه کسی والد کودک است: این‌ها کار دادگاه است. هر رأیی درباره‌ی فرزندان باید طبق ماده‌ی ۲۴ قانون اصلاح حقوق کودکان (Children's Law Reform Act) از منافع عالیه‌ی کودک پیروی کند، و داور باید نشانه‌های آزار کودک یا نیاز او به حمایت را گزارش دهد. داور مانند قاضی عمل می‌کند و باید به هر یک از طرفین فرصت دهد پرونده‌اش را مطرح کند.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• قانونی که تصمیم بر پایه‌ی آن گرفته می‌شود. داوری خانوادگی باید منحصراً بر پایه‌ی قانون انتاریو یا قانون یکی دیگر از حوزه‌های قضایی کانادا انجام شود (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۱). اگر شخص ثالثی بر پایه‌ی هر قانون دیگری درباره‌ی یک موضوع خانوادگی تصمیم بگیرد، آن روند داوری خانوادگی نیست و تصمیم هیچ اثر حقوقی ندارد (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۹.۲). در داوری خانوادگی، داور قانون ماهوی انتاریو را اعمال می‌کند، مگر آنکه طرفین صریحاً قانون یکی دیگر از حوزه‌های قضایی کانادا را انتخاب کنند (قانون داوری، ماده‌ی ۳۲(۴)).
• اینکه داور چه کسی است. داوران خانوادگی باید آموزشی را که دادستان کل (Attorney General) تأیید کرده گذرانده باشند (آیین‌نامه‌ی O. Reg. 134/07، ماده‌ی ۳). وزارتخانه می‌گوید یک مقام دینی فقط در صورتی می‌تواند داوری خانوادگی معتبر انجام دهد که همین آموزش را بگذراند و از قانون انتاریو پیروی کند.
• زمان امضای توافق‌نامه. توافق‌نامه‌ای که پیش از بروز اختلاف بسته شده اجراشدنی نیست، با یک استثنا: «داوری ثانوی» (secondary arbitration) طبق توافق‌نامه‌ی جدایی، حکم دادگاه یا رأی داوری قبلی، درباره‌ی چگونگی اجرای آن. در این موارد، قاعده‌ی زمان‌بندی اعمال نمی‌شود، مشاوره‌ی حقوقی تازه لازم نیست و رعایت شرایط شکلی ماده‌ی ۳۸ ضروری نیست (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۹.۷).
• آنچه توافق‌نامه درباره‌ی تجدیدنظرخواهی می‌گوید. اگر چیزی نگوید، فقط درباره‌ی یک مسئله‌ی حقوقی و فقط با اجازه‌ی دادگاه می‌توانید تجدیدنظرخواهی کنید. اگر تجدیدنظرخواهی درباره‌ی مسائل حقوقی، موضوعی یا ترکیبی از هر دو را مجاز بداند، نیازی به اجازه نیست (قانون داوری، ماده‌ی ۴۵).
• محل زندگی شما. در مناطقی که دادگاه خانواده (Family Court) وجود دارد، مانند دادگاه خانواده‌ی نیومارکت برای منطقه‌ی یورک، تجدیدنظرخواهی به همان دادگاه می‌رود، و در جاهای دیگر، از جمله تورنتو، به دادگاه عالی دادگستری انتاریو (Superior Court of Justice) (قانون داوری، ماده‌ی ۴۵(۶)).

آیا یک رهبر دینی یا بزرگ جامعه می‌تواند در اختلاف خانوادگی داوری کند؟

فقط بر پایه‌ی قانون کانادا. ماده‌ی ۵۹.۲ قانون حقوق خانواده حق همه را برای مشورت گرفتن از هر کسی که بخواهند، از جمله یک مقام دینی، محفوظ نگه می‌دارد، اما تصمیمی که بر پایه‌ی قانون مذهبی گرفته شود رأی داوری خانوادگی نیست. راهنمای وزارتخانه این را به زبانی ساده می‌گوید: هر دو همسر می‌توانند به‌طور داوطلبانه از تصمیمی مذهبی پیروی کنند، اما اگر یکی از آن دو به دادگاه برود، دادگاه آن تصمیم را اجرا نمی‌کند.

این موضوع برای زوج‌های ایرانی و مسلمانی که مهریه دارند اهمیت دارد. مهریه می‌تواند در انتاریو به‌عنوان قرارداد اجرا شود، اگر شرایط قراردادهای خانوادگی را داشته باشد، اما حکم یک مرجع دینی درباره‌ی اینکه مهریه بر عهده‌ی کسی هست یا نه، دادگاه انتاریو را ملزم نمی‌کند. برای اینکه دادگاه‌ها با مهریه چگونه برخورد می‌کنند، آیا مهریه در انتاریو قابل اجراست را بخوانید. طلاق مذهبی پرسش‌های خودش را دارد که در رابطه‌ی طلاق مذهبی با طلاق در انتاریو آمده است.

رأی داوری چگونه اجرا می‌شود؟

هر یک از طرفین می‌تواند برای اجرای رأی به دادگاه عالی دادگستری یا دادگاه خانواده دادخواست بدهد، یا اگر میان طرفین از قبل پرونده‌ای در دادگاه وجود دارد، درخواست میان‌دعوا (motion) بدهد. همراه دادخواست باید رأی داوری، توافق‌نامه‌ی داوری و هر دو گواهی مشاوره‌ی حقوقی مستقل ارائه شود. اگر رأی شرایطی را که در بالا آمد داشته باشد، دادگاه باید حکمی با همان مفاد صادر کند، مگر آنکه تجدیدنظرخواهی یا اعتراضی در جریان باشد یا مهلت آن هنوز نگذشته باشد (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۹.۸). اگر رأی راه جبرانی مقرر کرده باشد که دادگاه نمی‌توانست مقرر کند، دادگاه می‌تواند راه جبران دیگری مقرر کند یا رأی را به داور بازگرداند.

از ۱ مه ۲۰۲۶ برای نفقه راه کوتاه‌تری وجود دارد. هر یک از طرفین می‌تواند رأیی را که شامل نفقه است، همراه با توافق‌نامه‌ی داوری و گواهی‌ها، نزد کارمند دفتر دادگاه ثبت کند، و از آن پس بخش نفقه‌ی رأی مانند حکم همان دادگاه قابل اجراست (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۹.۹). راهنمای دولت انتاریو برای این ثبت، فرم 26D را نام می‌برد. این ثبت، حق طرف دیگر را برای درخواست ابطال رأی از بین نمی‌برد.

آیا می‌توان از رأی داوری تجدیدنظرخواهی کرد یا ابطال آن را خواست؟

مهلت‌های کوتاه بزرگ‌ترین دام است. کسی که صبر می‌کند ببیند طرف مقابل به رأی عمل می‌کند یا نه، ممکن است کلاً حق اعتراض به رأی را از دست بدهد.

یک مثال

برای مثال، زوجی را در ریچموند هیل در نظر بگیرید که در ایران ازدواج کرده‌اند و در انتاریو از هم جدا شده‌اند. آن‌ها درباره‌ی تقسیم یک آپارتمان و مهریه‌ی زن اختلاف دارند و خانواده‌ی شوهر پیشنهاد می‌کند که از یک رهبر دینی مورد احترام بخواهند تصمیم بگیرد. اگر چنین کنند، تصمیم او در انتاریو هیچ اثر حقوقی ندارد، حتی اگر هر دو آن را امضا کنند. هر یک از همسران همچنان می‌تواند به دادگاه برود و آن تصمیم قاضی را ملزم نمی‌کند.

در عوض، هر یک از همسران نزد وکیلی جداگانه می‌رود و گواهی مشاوره‌ی حقوقی مستقل (independent legal advice) می‌گیرد. یک داور خانوادگی آموزش‌دیده مصاحبه‌های غربالگری جداگانه ترتیب می‌دهد، سپس زوج توافق‌نامه‌ی داوری را امضا می‌کنند که قانون انتاریو را اعمال می‌کند، موضوعات را مشخص می‌کند (تقسیم اموال و مطالبه‌ی مهریه به‌عنوان قرارداد) و تجدیدنظرخواهی درباره‌ی مسائل حقوقی را مجاز می‌داند. پس از جلسه‌ی رسیدگی، داور رأی کتبی همراه با دلایل صادر می‌کند. چون این زوج در منطقه‌ی یورک زندگی می‌کنند، هر تجدیدنظرخواهی به دادگاه خانواده در نیومارکت می‌رود. هیچ‌یک از همسران ظرف ۳۰ روز تجدیدنظرخواهی نمی‌کند و یکی از آن دو درخواست اجرای رأی را می‌دهد. این فقط مرور فرضی روند است، نه پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای.

مردم در داوری خانوادگی چه اشتباه‌هایی می‌کنند؟

1. استفاده از یک روند مذهبی یا اجتماعی و انتظار اینکه دادگاه آن را اجرا کند. طبق ماده‌ی ۵۹.۲ چنین تصمیمی هیچ اثر حقوقی ندارد.
2. کنار گذاشتن مشاوره‌ی حقوقی مستقل، یا گرفتن یک وکیل برای هر دو همسر. بدون گواهی برای هر یک از طرفین، رأی اجراشدنی نیست.
3. امضای بندی با مضمون «هر طلاق احتمالی در آینده را به داوری می‌سپاریم» در قرارداد ازدواج و تکیه بر آن. توافق‌نامه باید پس از بروز اختلاف بسته شود.
4. مبهم نوشتن توافق‌نامه. رأیی که درباره‌ی موضوعی بیرون از توافق‌نامه تصمیم بگیرد، قابل ابطال است.
5. از دست دادن مهلت ۱۵ یا ۳۰ روزه برای درخواست اجازه، تجدیدنظرخواهی یا ابطال.
6. یکی دانستن میانجی‌گری و داوری. میانجی (mediator) به شما کمک می‌کند به توافق برسید اما درباره‌ی چیزی تصمیم نمی‌گیرد؛ داور تصمیم می‌گیرد.

این هفته چه کنید

1. موضوعاتی را که می‌خواهید درباره‌شان تصمیم گرفته شود بنویسید: اموال، نفقه، امور فرزندان، مطالبه‌ی مهریه.
2. پیش از امضای هر چیزی، حتی توافق‌نامه‌ای «ساده» که یکی از بستگان یا چهره‌های جامعه نوشته است، با وکیل خودتان صحبت کنید.
3. از هر داوری که پیشنهاد می‌شود بپرسید آیا آموزش داوری خانوادگی مورد نیاز دادستان کل را گذرانده است.
4. مدارک مالی را جمع کنید: درآمد، صورت‌حساب‌های بانکی و سرمایه‌گذاری، و اسناد اموال، از جمله اموال در ایران.
5. اگر رأی داوری در دست دارید، تاریخ دریافت آن را یادداشت کنید و ۱۵ و ۳۰ روز جلو بشمارید.

پرسش‌های متداول

آیا داوری خانوادگی ارزان‌تر از دادگاه است؟

نه لزوماً. راهنمای دولت انتاریو می‌گوید داوری ممکن است ارزان‌تر از دادگاه باشد یا نباشد، ممکن است هزینه‌ی وقت داور، وکیل خودتان، محل جلسه و صورت‌جلسه‌ی مکتوب را بپردازید، و کمک حقوقی معمولاً برای داوری خانوادگی در دسترس نیست.

آیا داور می‌تواند درباره‌ی امور فرزندان تصمیم بگیرد؟

بله، از جمله درباره‌ی زمان والدین و مسئولیت تصمیم‌گیری، اما همیشه بر پایه‌ی منافع عالیه‌ی کودک طبق ماده‌ی ۲۴ قانون اصلاح حقوق کودکان. داور باید نشانه‌های نیاز کودک به حمایت را گزارش دهد.

آیا داوری غیرعلنی است؟

داوری بیرون از سالن دادگاه انجام می‌شود و تشریفات کمتری از دادگاه دارد. اگر کسی بعداً برای اجرای رأی یا اعتراض به آن به دادگاه برود، رأی و توافق‌نامه به دادگاه ارائه می‌شوند.

میانجی‌گری و داوری ترکیبی چیست؟

آیین‌نامه‌ی انتاریو توافق‌نامه‌ی میانجی‌گری و داوری ترکیبی را توافقی تعریف می‌کند که در آن طرفین نخست میانجی‌گری می‌کنند و اگر میانجی‌گری به نتیجه نرسد، همان میانجی داوری می‌کند و تصمیمی الزام‌آور می‌گیرد. این توافق‌نامه‌ها شروط استاندارد خاص خود را لازم دارند (آیین‌نامه‌ی O. Reg. 134/07، مواد ۱ و ۲(۱)).

آیا می‌توانیم فقط بخشی از اختلافمان را به داوری بسپاریم؟

بله. توافق‌نامه مشخص می‌کند داور درباره‌ی چه چیزهایی می‌تواند تصمیم بگیرد، پس مثلاً می‌توانید نفقه را به داوری بسپارید و امور فرزندان را با مذاکره پیش ببرید. خود طلاق اما همچنان باید از دادگاه گرفته شود.

آیا داور می‌تواند قانون ایران را درباره‌ی اموال ما اعمال کند؟

نه. داوری خانوادگی باید منحصراً بر پایه‌ی قانون انتاریو یا یکی دیگر از حوزه‌های قضایی کانادا انجام شود. اینکه قانون انتاریو با اموالی که در ایران است چگونه برخورد می‌کند، در صفحه‌ی آیا اموال در ایران در تقسیم برابر ارزش اموال در انتاریو حساب می‌شود توضیح داده شده است.

پرسش‌های مرتبط

اگر مطمئن نیستید داوری را انتخاب کنید یا به دادگاه بروید، دانستن اینکه کدام دادگاه خانواده در تورنتو به پرونده‌ی شما رسیدگی می‌کند کمک می‌کند. راهنمای ما درباره‌ی هزینه‌ی یک پرونده‌ی خانوادگی هزینه‌های دادگاه را با نرخ‌های میانجی‌گری مقایسه می‌کند. خانواده‌های منطقه‌ی یورک می‌توانند بخوانند که پرونده‌های خانوادگی در منطقه‌ی یورک چگونه پیش می‌رود. اگر در ایران ازدواج کرده‌اید، از طلاق در انتاریو پس از ازدواج در ایران شروع کنید، چون داور نمی‌تواند خود طلاق را صادر کند.

چون گواهی مشاوره‌ی حقوقی مستقل از سوی وکیل شرط اجراشدنی بودن رأی است، هر داوری خانوادگی با مشاوره‌ی حقوقی آغاز می‌شود. موسسه‌ی حقوقی سربازوطن به موکلان در تورنتو، تورنهیل و ریچموند هیل درباره‌ی قراردادهای خانوادگی و اختلافات خانوادگی مشاوره می‌دهد، به فارسی، انگلیسی یا فرانسه. با +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از صفحه‌ی تماس استفاده کنید.