پدربزرگ و مادربزرگ پس از جدایی پدر و مادر، در انتاریو چه حقی برای دیدن نوه دارند؟

قانون انتاریو برای پدربزرگ و مادربزرگ حق خودکاری برای دیدن نوه پیش‌بینی نکرده است، اما به آنان اجازه می‌دهد از دادگاه حکم ارتباط بخواهند. دادگاه فقط بر پایه‌ی منافع عالیه‌ی کودک تصمیم می‌گیرد و رابطه‌ی کودک با پدربزرگ و مادربزرگ یکی از عواملی است که قانون نام برده است.

این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. همچنین فقط جنبه‌ی حقوق خانواده را توضیح می‌دهد؛ پرسش‌های مربوط به ویزا یا وضعیت اقامت پدربزرگ و مادربزرگ را با یک نماینده‌ی مجاز امور مهاجرت در میان بگذارید.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، مامان‌بزرگ و بابابزرگ بخشی از زندگی روزانه‌ی بچه‌ها هستند: سال‌ها از نوه نگه‌داری کرده‌اند، یا هر سال چند ماه از ایران می‌آیند و نزد خانواده می‌مانند. وقتی پدر و مادر از هم جدا می‌شوند، گاهی خانواده‌ی یکی از آن دو ناگهان از دیدن نوه محروم می‌شود. قانون انتاریو این رابطه را نادیده نمی‌گیرد، اما آن را «حق» خودکار هم نمی‌داند. صفحه‌ی زمان والدین قواعد کلی زمان پدر و مادر با فرزند را توضیح می‌دهد؛ این صفحه درباره‌ی پدربزرگ و مادربزرگ است.

قانون انتاریو درباره‌ی پدربزرگ و مادربزرگ دقیقاً چه می‌گوید؟

در قانون اصلاح حقوق کودکان انتاریو (Children's Law Reform Act)، زمانی که کودک نزد پدر یا مادر است «زمان والدین» (parenting time) نام دارد، و زمانی که نزد کس دیگری است «ارتباط» (contact). ارتباط یعنی زمانی که کودک تحت مراقبت شخصی غیر از والد خود است، «چه کودک در آن زمان از نظر جسمی با آن شخص باشد چه نباشد» (ماده‌ی ۱۸(۱)). هر شخصی غیر از والد، «از جمله پدربزرگ یا مادربزرگ»، می‌تواند از دادگاه حکم ارتباط (contact order) بخواهد (ماده‌ی ۲۱(۳)). همان شخص می‌تواند مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) درباره‌ی کودک را هم بخواهد (ماده‌ی ۲۱(۲)).

دادگاه در صدور حکم ارتباط «فقط» منافع عالیه‌ی کودک (best interests of the child) را در نظر می‌گیرد (ماده‌ی ۲۴(۱)). یکی از عواملی که قانون صریحاً نام برده، «ماهیت و استحکام رابطه‌ی کودک» با هر یک از والدین، خواهر و برادر و «پدربزرگ و مادربزرگ» است (بند (b) ماده‌ی ۲۴(۳)). پس آنچه اهمیت دارد خود نسبت خانوادگی نیست، بلکه رابطه‌ی واقعی‌ای است که تا امروز وجود داشته است.

پدربزرگ و مادربزرگ گام به گام چگونه می‌توانند ارتباط با نوه را بخواهند؟

1. گفت‌وگو با والدی که نوه نزد اوست. گاهی اختلاف با یک قرار ساده حل می‌شود، مثلاً دیدار در زمان والدینِ پسر یا دختر خودتان.
2. میانجی‌گری. میانجی‌گری (mediation) در روز رسیدگی، در محل دادگاه خانواده رایگان است؛ در روزهای دیگر هزینه‌ای دارد که به درآمد و تعداد افراد تحت تکفل بستگی دارد.
3. انتخاب دادگاه. دادگاه انتاریو معمولاً فقط زمانی درباره‌ی کودک حکم می‌دهد که کودک هنگام آغاز پرونده اقامت عادی (habitual residence) در انتاریو داشته باشد (ماده‌ی ۲۲(۱)). محل زندگی کودک مهم است، نه محل زندگی شما. صفحه‌ی کدام دادگاه خانواده در تورنتو به پرونده رسیدگی می‌کند را ببینید.
4. دادخواست و سوگندنامه. دادخواست (Form 8: Application (General)) با سوگندنامه (Form 35.1) ثبت می‌شود. قانون می‌خواهد در این سوگندنامه برنامه‌ی پیشنهادی شما برای کودک، هر پرونده‌ی خانوادگی یا کیفری قبلی شما، و هر اطلاعات مربوط به منافع عالیه‌ی کودک بیاید (ماده‌ی ۲۱(۴)).
5. جلسه‌ی آموزشی. در بیشتر پرونده‌ها، طرفین باید پیش از نخستین حضور یا جلسه‌ی مقدماتی و حداکثر ۴۵ روز پس از آغاز پرونده در جلسه‌ی آموزشی اجباری (Mandatory Information Program) شرکت کنند.
6. جلسه‌ی مقدماتی. در جلسه‌ی مقدماتی (case conference) قاضی موضوعات را با طرفین بررسی می‌کند. دادگاه ممکن است از دفتر وکیل کودکان (Office of the Children's Lawyer) کمک بخواهد، از جمله وقتی طرفین درباره‌ی ارتباط کودک با شخصی «مانند پدربزرگ یا مادربزرگ» توافق ندارند.
7. حکم. دادگاه می‌تواند ارتباط را به یک یا چند نفر غیر از والدین بدهد (ماده‌ی ۲۸(۱)) و مدت، دفعات، شیوه یا محل آن را محدود کند (بند (c) ماده‌ی ۲۸(۱)).

اگر پدر و مادر در حال طلاق باشند چه فرقی می‌کند؟

وقتی پرونده‌ی طلاق طبق قانون طلاق کانادا (Divorce Act) آغاز شود، هر درخواستی طبق قانون اصلاح حقوق کودکان درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری، زمان والدین یا ارتباط که هنوز تصمیمی درباره‌اش گرفته نشده است، متوقف می‌شود، مگر با اجازه‌ی دادگاه (ماده‌ی ۲۷). در خود پرونده‌ی طلاق، شخصی غیر از زن و شوهر می‌تواند حکم ارتباط بخواهد، اما فقط با اجازه‌ی دادگاه (leave of the court) (ماده‌ی ۱۶.۵(۱) و (۳) قانون طلاق). قانون طلاق از دادگاه می‌خواهد بسنجد که آیا ارتباط می‌تواند به شکل دیگری، مثلاً در زمان والدینِ یکی از پدر و مادر، انجام شود یا نه (ماده‌ی ۱۶.۵(۴)).

اگر پدربزرگ و مادربزرگ در ایران زندگی کنند چه؟

ارتباط فقط دیدار حضوری نیست. تعریف قانون شامل زمانی هم می‌شود که کودک از نظر جسمی با آن شخص نیست (ماده‌ی ۱۸(۱)). دادگاه می‌تواند از یکی از طرفین بخواهد ارتباط کودک با شخص معینی را به شیوه‌ای مناسب برای کودک فراهم کند (بند (c) ماده‌ی ۲۸(۱)). در پرونده‌ی طلاق نیز حکم ارتباط می‌تواند به شکل دیدار «یا با هر وسیله‌ی ارتباطی» باشد (ماده‌ی ۱۶.۵(۵)). پس تماس تصویری منظم با مادربزرگی در شیراز هم می‌تواند بخشی از یک حکم یا توافق باشد.

اگر پدربزرگ و مادربزرگ بخواهند نوه را برای مدتی به ایران ببرند، موضوع جدی‌تر است. حکم دادگاه می‌تواند بردن کودک از انتاریو را بدون رضایت یا حکم دادگاه منع کند (بند (c) ماده‌ی ۲۸(۱))؛ صفحه‌ی سفر فرزند به ایران و رضایت والدین را بخوانید. اگر به ترجمه‌ی شفاهی نیاز دارید، صفحه‌ی مترجم شفاهی فارسی در دادگاه انتاریو توضیح می‌دهد که این خدمت کی رایگان است.

آیا پدربزرگ و مادربزرگ می‌توانند سرپرستی نوه را بخواهند؟

بله، قانون این امکان را می‌دهد (ماده‌ی ۲۱(۲)). اما شرایط سخت‌تری دارد. غیروالدی که مسئولیت تصمیم‌گیری می‌خواهد باید نتیجه‌ی یک بررسی سوابق پلیسی (police records check) را به دادگاه بدهد (ماده‌ی ۲۱.۱(۱)) و از انجمن‌های کمک به کودکان (Children's Aid Society) گزارش سوابق بخواهد (ماده‌ی ۲۱.۲(۲)). منشی دادگاه نیز اطلاعات پرونده‌های خانوادگی گذشته را به دادگاه می‌دهد (ماده‌ی ۲۱.۳). قواعد کلی این مسئولیت در صفحه‌ی تصمیم‌گیری والدین آمده است.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• عمق رابطه‌ی واقعی. پدربزرگی که سال‌ها هر روز نوه را از مدرسه آورده، با کسی که نوه را کم دیده است فرق دارد (بند (b) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• ایمنی کودک. ایمنی جسمی، عاطفی و روانی کودک ملاحظه‌ی اصلی است (ماده‌ی ۲۴(۲)). اگر نگرانی هست، دادگاه می‌تواند برای نظارت بر ارتباط دستور دهد (ماده‌ی ۳۴(۱)؛ صفحه‌ی زمان والدینِ تحت نظارت در تورنتو).
• درگیری با والدین. اگر پدربزرگ و مادربزرگ نزد کودک از والد دیگر بدگویی کنند، ممکن است این رفتار با ملاحظه‌ی اصلی دادگاه، یعنی آرامش و سلامت عاطفی کودک، ناسازگار دیده شود (ماده‌ی ۲۴(۲)).
• خشونت خانوادگی. هر خشونت خانوادگی و اثر آن بر کودک سنجیده می‌شود (بند (j) ماده‌ی ۲۴(۳))؛ صفحه‌ی اثر خشونت خانوادگی بر تصمیم‌های والدینی را ببینید.
• نظر نوه. نظر کودک با توجه به سن و پختگی‌اش وزن دارد (بند (e) ماده‌ی ۲۴(۳)).
• فرهنگ و زبان. پیشینه‌ی فرهنگی و زبانی کودک هم از عوامل است (بند (f) ماده‌ی ۲۴(۳)). پدربزرگ و مادربزرگ اغلب پیوند اصلی کودک با زبان فارسی‌اند؛ صفحه‌ی زبان فارسی و دین فرزند پس از جدایی را بخوانید.
• حکم موجود. حکم ارتباط فقط با تغییر اساسی در شرایط (material change in circumstances) تغییر می‌کند (ماده‌ی ۲۹(۱)).

یک مثال

برای مثال، پروین و حسن را در نظر بگیرید که در اصفهان زندگی می‌کنند و هر سال شش ماه نزد پسرشان در تورنهیل می‌مانند. آن‌ها از تولد نوه‌ی هفت ساله‌شان، هر روز در این شش ماه از او نگه‌داری کرده‌اند. پسرشان و همسرش جدا شده‌اند و نوه بیشتر وقت را نزد مادرش می‌گذراند، که دیگر اجازه‌ی دیدار نمی‌دهد. پروین و حسن ابتدا می‌توانند بخواهند که دیدارها در زمان والدینِ پسرشان انجام شود. اگر این کافی نباشد، می‌توانند در دادگاه منطقه‌ای که نوه در آن زندگی می‌کند درخواست حکم ارتباط بدهند و برنامه‌ای پیشنهاد کنند: دیدار هفتگی در ماه‌هایی که در کانادا هستند و تماس تصویری منظم در بقیه‌ی سال. قاضی به عمق رابطه، ایمنی و ثبات نوه و نظر او نگاه می‌کند. این یک مثال فرضی است و پیش‌بینی نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ای نیست.

چه اشتباه‌هایی رایج است؟

1. این تصور که پدربزرگ بودن خودبه‌خود حق می‌آورد. در انتاریو باید رابطه و سود آن برای کودک را نشان دهید.
2. طرف یکی از والدین را گرفتن. درگیر شدن در دعوای پدر و مادر ممکن است درخواست ارتباط را ضعیف‌تر کند.
3. نداشتن مدرک از رابطه. عکس، پیام، تقویم نگه‌داری از کودک و نام کسانی که این رابطه را دیده‌اند، پیش از دادگاه جمع شود.
4. درخواست مسئولیت تصمیم‌گیری وقتی هدف فقط دیدار است. این درخواست شرایط سخت‌تری دارد و ممکن است اختلاف را بزرگ‌تر کند.
5. بی‌توجهی به پرونده‌ی طلاق. اگر پدر و مادر در حال طلاق‌اند، مسیر و نیاز به اجازه‌ی دادگاه فرق می‌کند.

این هفته چه کنید

1. تاریخچه‌ی رابطه با نوه را بنویسید: از کی، چند وقت یک بار، چه کارهایی با هم انجام داده‌اید.
2. عکس‌ها، پیام‌ها و هر مدرکی از نگه‌داری از نوه را جمع کنید.
3. بپرسید آیا پدر و مادر پرونده‌ی طلاق یا پرونده‌ی دیگری در دادگاه دارند و در کدام دادگاه.
4. پیشنهادی مشخص و معقول برای دیدار و تماس تصویری بنویسید.
5. با وکیل مشورت کنید؛ صفحه‌ی وکیل خانواده‌ی فارسی‌زبان در تورنتو نشان می‌دهد چه کمکی ممکن است.

پرسش‌های متداول

آیا پدربزرگ و مادربزرگی که با ویزای دیدار در کانادا هستند می‌توانند درخواست بدهند؟

از نظر قانون اصلاح حقوق کودکان، شرط اصلی صلاحیت دادگاه به اقامت عادی کودک مربوط است (ماده‌ی ۲۲(۱))، نه به وضعیت اقامت متقاضی. پرسش‌های مربوط به ویزا را با یک نماینده‌ی مجاز امور مهاجرت مطرح کنید.

آیا حکم ارتباط به پدربزرگ و مادربزرگ حق گرفتن اطلاعات مدرسه را می‌دهد؟

نه به‌خودی‌خود. حق گرفتن اطلاعات در ماده‌ی ۲۸(۸) برای کسانی است که با حکم والدینی مسئولیت تصمیم‌گیری یا زمان والدین دارند. اما دادگاه می‌تواند دستور دهد اطلاعات درباره‌ی بهروزی کودک به شخص معینی داده شود (بند (c) ماده‌ی ۲۸(۱)).

آیا خاله، عمه یا دایی هم می‌توانند حکم ارتباط بخواهند؟

بله. قانون به «هر شخصی غیر از والد» اجازه‌ی این درخواست را می‌دهد (ماده‌ی ۲۱(۳)). معیار همان منافع عالیه‌ی کودک است.

آیا دادگاه برای پدربزرگ و مادربزرگ وکیل کودک تعیین می‌کند؟

دادگاه ممکن است از دفتر وکیل کودکان بخواهد وارد پرونده شود. این دفتر معمولاً برای کودکان بزرگ‌تر وکیل و برای کودکان زیر ده سال مددکار بالینی تعیین می‌کند؛ صفحه‌ی دفتر وکیل کودکان را ببینید.

اگر یکی از والدین فوت کرده باشد چه؟

راه همان درخواست حکم ارتباط است. طبق ماده‌ی ۲۰(۱) قانون اصلاح حقوق کودکان، پدر و مادر به‌طور برابر حق مسئولیت تصمیم‌گیری دارند، و پدربزرگ و مادربزرگ به‌خودی‌خود سرپرست نوه نمی‌شوند؛ صفحه‌ی حضانت و ولایت از نگاه قانون انتاریو را بخوانید.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی ارتباط پدربزرگ و مادربزرگ با نوه به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. نخستین جلسه با موسسه‌ی حقوقی سربازوطن محرمانه تلقی می‌شود. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.