آیا در دوران اتهام کیفری در جریان می‌توانید گذرنامه‌ی کانادایی را تمدید کنید یا برای آن درخواست دهید؟

می‌توانید درخواست دهید، اما ممکن است گذرنامه به شما داده نشود. طبق ماده‌ی ۹ آیین‌نامه‌ی گذرنامه‌ی کانادا (Canadian Passport Order)، دولت می‌تواند از صدور گذرنامه برای کسی که در کانادا به جرم قابل کیفرخواست (indictable offence) متهم است، یا کسی که شرایط آزادی‌اش خروج او از کانادا را ممنوع کرده، خودداری کند. رد درخواست ممکن است با دوره‌ای همراه باشد که در آن خدمات گذرنامه به شما ارائه نمی‌شود، و این دوره معمولاً تا زمانی ادامه دارد که تکلیف اتهام‌ها در دادگاه روشن شود.

این قاعده مردم را غافلگیر می‌کند، چون پیش از هرگونه حکم مجرمیت اعمال می‌شود. همین که اتهامی مطرح شده باشد، برای آغاز بررسی از سوی برنامه‌ی گذرنامه‌ی کانادا (Passport Program) کافی است، و بسیاری از اتهام‌های رایج از این نظر قابل کیفرخواست به شمار می‌آیند. این راهنما توضیح می‌دهد این قاعده چه مواردی را در بر می‌گیرد، بررسی چگونه انجام می‌شود، سفر فوری به خارج (مثلاً برای دیدن پدر یا مادر بیمار در ایران) طبق این قاعده چه وضعی دارد، و این قاعده چه ارتباطی با شرایط آزادی دارد. این صفحه بخشی از راهنماهای ما درباره‌ی حقوق شما پیش از اتهام کیفری و هنگام آن است که در صفحه‌ی خدمات فهرست شده‌اند.

چه زمانی ممکن است به دلیل یک اتهام، گذرنامه‌ی کانادایی صادر نشود یا باطل شود؟

تعبیر آیین‌نامه «می‌تواند» (may) است. آیین‌نامه به وزیر اختیار می‌دهد، نه تکلیف، و صفحه‌های خود دولت روند تحقیقی را شرح می‌دهند که در آن می‌توانید پیش از تصمیم‌گیری پاسخ دهید. شخص همچنین موظف است وقتی وزیر اعلام کند گذرنامه باید بازگردانده شود، آن را بی‌درنگ بازگرداند (ماده‌ی ۱۱).

کدام اتهام‌ها «قابل کیفرخواست» به شمار می‌آیند؟

جرائم قانون کیفری کانادا (Criminal Code) سه دسته‌اند: جرائم با رسیدگی اختصاری (summary conviction)، جرائم قابل کیفرخواست، و جرائمی که دادستان (Crown) می‌تواند از هر یک از این دو راه پیگیری کند و اغلب جرائم دووجهی (hybrid) نامیده می‌شوند. قانون تفسیر فدرال (Interpretation Act) می‌گوید هرگاه قانونی اجازه دهد جرمی از طریق کیفرخواست (indictment) پیگیری شود، آن جرم قابل کیفرخواست فرض می‌شود (ماده‌ی ۳۴(۱)(a)). ضرب‌وجرح (assault) نمونه‌ای از جرائم دووجهی است: ماده‌ی ۲۶۶ قانون کیفری کانادا آن را یا جرمی قابل کیفرخواست با حداکثر پنج سال حبس، یا جرمی با رسیدگی اختصاری قرار داده است. پس کسی که به ضرب‌وجرح متهم شده، به جرمی متهم است که از نظر گذرنامه قابل کیفرخواست به شمار می‌آید، حتی اگر دادستان بعداً از راه رسیدگی اختصاری پیش برود.

اتهام در خارج از کانادا هم به حساب می‌آید، اگر همان رفتار در اینجا جرم قابل کیفرخواست باشد (ماده‌ی ۹(۱)(c)). کسی که پرونده‌ای در جریان در ایران دارد، بهتر است پیش از درخواست گذرنامه این موضوع را با وکیل در میان بگذارد، چون برنامه‌ی گذرنامه اطلاعاتی را که دریافت می‌کند، چه از خود درخواست و چه از منابع دیگر، بررسی و راستی‌آزمایی می‌کند.

بررسی برنامه‌ی گذرنامه مرحله به مرحله چگونه انجام می‌شود؟

دو نکته در روندی که دولت منتشر کرده، در عمل اهمیت دارد. نخست، پاسخی که پس از مهلت برسد دیر است: تحقیق پایان‌یافته تلقی می‌شود و تصمیم از تاریخی که در نامه آمده نافذ می‌شود. دوم، اگر در مدارک آزادی شخص محدودیت‌هایی برای تردد (mobility restrictions) آمده باشد، محرومیت تا پایان این محدودیت‌ها ادامه دارد، و باز هم اثبات آن با مدارک بر عهده‌ی خود شخص است.

اگر لازم باشد فوراً سفر کنید، مثلاً به ایران، چه می‌شود؟

برنامه‌ی گذرنامه می‌گوید اگر قانع شود که دلیل سفر «فوری، قانع‌کننده و انسان‌دوستانه» است، صدور سند سفر با اعتبار محدود (limited-validity travel document) را برای کسی که تحت تحقیق است یا در دوره‌ی محرومیت پس از رد درخواست قرار دارد بررسی می‌کند؛ این سند می‌تواند به مقصدهای مشخصی محدود باشد. بیماری جدی یا فوت یکی از اعضای خانواده در خارج از کشور از همان موقعیت‌هایی است که مردم درباره‌اش می‌پرسند. با این حال، سند سفری که برنامه‌ی گذرنامه صادر می‌کند، شرایط آزادی شما در پرونده‌ی کیفری را تغییر نمی‌دهد. اگر تعهدنامه (undertaking) یا قرار آزادی (release order) شما را ملزم می‌کند در انتاریو بمانید یا گذرنامه‌هایتان را تحویل دهید، ابتدا باید این شرایط تغییر کند؛ راهنمای ما درباره‌ی سفر به خارج از کانادا در دوران اتهام چگونگی آن را توضیح می‌دهد.

درباره‌ی ایران به‌طور خاص، توصیه‌ی سفر دولت کانادا (به‌روزرسانی‌شده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶) خودداری از هرگونه سفر است. در همین توصیه آمده است که ایران تابعیت دوگانه را به رسمیت نمی‌شناسد و شهروندان کانادایی‌ایرانی باید با گذرنامه‌ی ایرانی وارد ایران شوند و از آن خارج شوند. سند سفر کانادایی این مشکل را حل نمی‌کند، و کسی که با شرایط آزادی بیرون است و نتواند برای جلسه‌ی دادگاه بازگردد، با اتهام تازه‌ای روبه‌رو می‌شود.

شرایط آزادی چه تأثیری بر گذرنامه‌ی شما دارد؟

تعهدنامه‌ای که به پلیس می‌سپارید و قرار آزادی دادگاه می‌توانند شما را ملزم کنند همه‌ی گذرنامه‌هایتان را تحویل دهید (قانون کیفری کانادا، مواد ۵۰۱(۳)(f) و ۵۱۵(۴)(f)) و در محدوده‌ی مشخصی بمانید (مواد ۵۰۱(۳)(b) و ۵۱۵(۴)(b)). قرار آزادی همچنین می‌تواند شامل «هر شرط معقول دیگری» باشد (ماده‌ی ۵۱۵(۴)(h))، که ممکن است شرط درخواست نکردن سند سفر را هم در بر بگیرد. درخواست گذرنامه‌ی جدید در حالی که گذرنامه‌ی فعلی‌تان نزد پلیس است، ممکن است تلاشی برای دور زدن این شرط به نظر برسد. مدارکتان را بخوانید و پیش از درخواست، بپرسید. صفحه‌ی ما درباره‌ی جلسه‌ی قرار وثیقه (bail hearing) در انتاریو شرایط معمول را شرح می‌دهد.

مقیمان دائمی که منتظر تابعیت هستند

بسیاری از ایرانی‌کانادایی‌ها مقیم دائم (permanent resident) هستند و برای تابعیت درخواست داده‌اند یا قصد دارند درخواست دهند، و به این ترتیب در مسیر گرفتن نخستین گذرنامه‌ی کانادایی خود هستند. اداره‌ی مهاجرت، پناهندگی و شهروندی کانادا (IRCC) متهم بودن، در جریان دادرسی بودن یا درگیر بودن در تجدیدنظرخواهی برای جرمی قابل کیفرخواست در کانادا، یا جرمی معادل آن که در خارج از کانادا ارتکاب یافته، را در شمار موقعیت‌هایی آورده است که مانع شهروند شدن می‌شوند. بنابراین اتهام در جریان ممکن است هم تابعیت و هم گذرنامه‌ای را که پس از آن می‌آید به تأخیر بیندازد. این راهنما فقط به جنبه‌ی کیفری می‌پردازد؛ برای پرسش‌های مهاجرتی با یک وکیل مهاجرت صحبت کنید.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• نوع اتهام. اتهام‌هایی که فقط رسیدگی اختصاری دارند مشمول ماده‌ی ۹(۱)(b) نیستند؛ اتهام‌های دووجهی و قابل کیفرخواست مشمول آن هستند (قانون تفسیر، ماده‌ی ۳۴(۱)(a)).
• شرایط آزادی شما. شرایطی که خروج شما از کانادا را ممنوع می‌کند، مبنای جداگانه‌ای است (ماده‌ی ۹(۱)(d)(ii)).
• محل اتهام. اتهام در خارج از کشور هم به حساب می‌آید، اگر همان رفتار در کانادا قابل کیفرخواست باشد (ماده‌ی ۹(۱)(c)).
• اینکه از پیش گذرنامه‌ی معتبر دارید یا نه. دولت می‌تواند به همان دلایل آن را باطل کند (ماده‌ی ۱۰(۱))، و تا زمانی که یک گذرنامه معتبر است، می‌تواند از صدور گذرنامه‌ی دوم خودداری کند (ماده‌ی ۹(۱)(g)).
• چگونگی پایان پرونده. اگر اتهام‌ها در جریان باشند، دوره‌ی محرومیت تا زمانی ادامه دارد که تکلیف آن‌ها در دادگاه روشن شود، و شما باید نتیجه را با مدارک نشان دهید.
• دلایل فوری خانوادگی. ممکن است صدور سند سفر با اعتبار محدود به دلایل فوری، قانع‌کننده و انسان‌دوستانه بررسی شود.
• فرزندان. دولت همچنین می‌تواند از صدور گذرنامه برای کودک زیر ۱۶ سال خودداری کند، اگر دلایل معقولی داشته باشد که این خودداری در جهت منافع عالیه‌ی کودک (best interests of the child) است (ماده‌ی ۹(۳))، و این موضوع در اختلاف‌های خانوادگی درباره‌ی سفر اهمیت دارد؛ راهنمای ما درباره‌ی بردن کودک به ایران یا خارج از کشور بدون رضایت را ببینید.

یک مثال

برای مثال، مردی را در مارکام در نظر بگیرید که شش سال است شهروند کانادا است. او به ضرب‌وجرح متهم شده و پلیس او را با تعهدنامه‌ای آزاد کرده که هیچ شرطی درباره‌ی گذرنامه ندارد. گذرنامه‌اش ماه آینده منقضی می‌شود. این فقط مرور فرضی قواعد است و شرح هیچ پرونده یا نتیجه‌ی واقعی نیست.

چون ضرب‌وجرح را می‌توان از طریق کیفرخواست پیگیری کرد، از نظر گذرنامه جرم قابل کیفرخواست به شمار می‌آید، پس درخواست تمدید او ممکن است به ارسال نامه‌ی تحقیق بینجامد. او و وکیلش در مهلت مقرر پاسخی کتبی آماده می‌کنند، همراه با نسخه‌ای از تعهدنامه که نشان می‌دهد هیچ محدودیتی برای سفر ندارد، و تاریخ جلسه‌ی بعدی دادگاه. اگر برنامه‌ی گذرنامه درخواست را رد کند، در نامه آمده است که آیا دوره‌ی محرومیت اعمال می‌شود یا نه، و او ۳۰ روز فرصت دارد تا درخواست بازبینی قضایی بدهد. وقتی مادرش در تهران بیمار می‌شود، درباره‌ی سند سفر با اعتبار محدود به دلایل انسان‌دوستانه پرس‌وجو می‌کند، و جداگانه دو چیز را می‌سنجد: توصیه‌ی دولت به خودداری از هرگونه سفر به ایران، و اینکه جلسات دادگاهش در مدت سفر هم سر جای خود باقی است.

مردم چه اشتباه‌هایی می‌کنند؟

1. این فرض که اتهامی «قابل کیفرخواست» نیست، چون جزئی به نظر می‌رسد. جرائم دووجهی قابل کیفرخواست فرض می‌شوند.
2. جا ماندن از مهلت پاسخ. پاسخ دیرهنگام تحقیق را دوباره باز نمی‌کند.
3. درخواست گذرنامه‌ی جدید در حالی که گذرنامه‌ی قبلی نزد پلیس است. ابتدا شرایط آزادی‌تان را بررسی کنید.
4. اجازه‌ی خروج دانستن سند سفر. شرایط آزادی تا زمانی که تغییر نکرده، همچنان اعمال می‌شود.
5. نگه نداشتن مدارک دادگاه. باید پایان پرونده را با مدارک قابل راستی‌آزمایی ثابت کنید.
6. فراموش کردن پرونده‌ای در خارج از کشور. اتهام در خارج از کانادا هم می‌تواند مبنای رد باشد.

این هفته چه کنید

1. اتهام را در مدارکتان پیدا کنید و بپرسید آیا می‌توان آن را از طریق کیفرخواست پیگیری کرد.
2. تعهدنامه یا قرار آزادی‌تان را از نظر شرایط مربوط به گذرنامه، محدوده‌ی جغرافیایی و سند سفر بخوانید.
3. تاریخ انقضای گذرنامه‌تان و هر سفری را که از پیش برنامه‌ریزی شده بررسی کنید.
4. اگر نامه‌ی تحقیق دریافت کرده‌اید، مهلت را یادداشت کنید و مدارک دادگاه را برای پاسخ‌تان جمع کنید.
5. همه‌ی مدارک دادگاه را در یک پوشه نگه دارید؛ هنگام پایان پرونده برای اثبات به آن‌ها نیاز خواهید داشت.
6. وقت مشاوره بگیرید؛ می‌توانید موضوع را به زبان انگلیسی، فارسی یا فرانسه مطرح کنید.

پرسش‌های متداول

آیا با متهم شدن، گذرنامه‌ام خودبه‌خود لغو می‌شود؟

آیین‌نامه اختیار می‌دهد، نه تکلیف: وزیر «می‌تواند» از صدور گذرنامه خودداری کند یا آن را باطل کند. روندی که دولت منتشر کرده، با نامه‌ی تحقیق و فرصتی برای پاسخ کتبی پیش از تصمیم‌گیری آغاز می‌شود.

آیا وکیل می‌تواند به جای من با برنامه‌ی گذرنامه سروکار داشته باشد؟

بله. روند دولت اجازه می‌دهد وکیل یا شخص دیگری به شما کمک کند، اما اجازه‌نامه‌ی امضاشده‌ی شما را لازم دارد و همچنان مستقیماً با خود شما مکاتبه می‌کند و رونوشت نامه‌ها را برای نماینده‌تان می‌فرستد.

اگر اتهام پس گرفته شود چه؟

دوره‌ی محرومیت زمانی پایان می‌یابد که تکلیف اتهام‌ها در دادگاه روشن شود، یا بسته به نتیجه، در تاریخ دیگری. ارسال مدارک قابل راستی‌آزمایی که نشان دهد همه‌ی رسیدگی‌ها پایان یافته، بر عهده‌ی شماست.

آیا می‌توانم به تصمیم رد اعتراض کنم؟

تصمیم‌های خودداری از صدور و ابطال گذرنامه از همان زمان صدور قطعی‌اند. می‌توانید ظرف ۳۰ روز از تاریخ تصمیم، از دادگاه فدرال درخواست بازبینی قضایی کنید.

آیا این موضوع بر گذرنامه‌ی ایرانی من اثر دارد؟

آیین‌نامه‌ی گذرنامه‌ی کانادا فقط به گذرنامه‌های کانادایی مربوط است، و این راهنما به قوانین ایران نمی‌پردازد. اما شرط تحویل «همه‌ی» گذرنامه‌ها، گذرنامه‌ی ایرانی را هم در بر می‌گیرد.

من مقیم دائم هستم. آیا هیچ‌یک از این موارد به کارت اقامت دائم من مربوط می‌شود؟

آیین‌نامه‌ی گذرنامه به گذرنامه‌های کانادایی مربوط است، و دولت شهروند کانادا نبودن را یکی از دلایل رد درخواست گذرنامه اعلام کرده است. اتهام در جریان برای جرمی قابل کیفرخواست می‌تواند مانع اعطای تابعیت شود، و پیامدهای مهاجرتی موضوعی جداگانه است که باید از یک وکیل مهاجرت پرسید.

پرسش‌های مرتبط

اگر پلیس فقط از شما خواسته برای مصاحبه مراجعه کنید، وقتی پلیس از شما می‌خواهد برای مصاحبه مراجعه کنید چه باید کرد را بخوانید. اگر شما یا یکی از بستگانتان برای دنبال کردن روند دادگاه به زبان فارسی به کمک نیاز دارید، راهنمای ما درباره‌ی مترجمان شفاهی فارسی در دادگاه‌های انتاریو را ببینید. خانواده‌های ایرانی‌کانادایی که پرسشی درباره‌ی حقوق خانواده دارند، می‌توانند از مرور کلی ما درباره‌ی کارهایی که یک وکیل خانواده‌ی فارسی‌زبان در تورنتو انجام می‌دهد شروع کنند.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی مشکل گذرنامه و شرایط آزادی خود به زبان فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از صفحه‌ی تماس استفاده کنید.